W 2008 r. na terenie zespołu dworskiego w Landwarowie (pow. trocki) przeprowadzono archeologiczne badania sondażowe. W źródłach archiwalnych Landwarów wzmiankowany jest już pod koniec XVI w., kiedy to ziemie te należały do Tomasza Sapiehy. Na przełomie XVIII i XIX w. majątkiem zarządzał N. Dąbrowski, a później – Szachnowie i Izdebscy. W dokumentach z 1819 r. na badanym obszarze odnotowano jedynie zabudowania gospodarcze, natomiast w wykazach powinności budowlanych z 1848 r. wspomina się tylko o budynkach chłopskich i folwarcznych. Pozwala to przypuszczać, że zespół dworski jako kompleks reprezentacyjny jeszcze się tu wówczas nie ukształtował.

Przełom nastąpił w 1850 r., kiedy to hrabia Józef Tyszkiewicz nabył w tej okolicy grunty o powierzchni 16 włók. To właśnie on uważany jest za twórcę pierwszej z prawdziwego zdarzenia rezydencji dworskiej w Landwarowie. Za jego czasów ukształtował się tu zespół architektoniczny w stylu neogotyckim. Około 1870 r. w majątku zamieszkał jego syn, Aleksander Tyszkiewicz, wraz z żoną Marią z Pusłowskich. Po śmierci Józefa Tyszkiewicza w 1891 r. dwór przeszedł w ręce drugiego syna – Władysława Tyszkiewicza. W tym czasie obszar dóbr wynosił około 4000 morgów (ok. 2000 ha). Tyszkiewiczowie władali dworem w Landwarowie aż do 1939 r.

Większość zabudowań pałacowych i gospodarczych wzniesiono w drugiej połowie XIX w., za czasów Józefa Tyszkiewicza. Część z tych obiektów przetrwała do dziś, choć ich przeznaczenie ulegało zmianom, a niektóre zostały przebudowane. Zasadniczą przebudowę pałacu przeprowadzono w 1899 r.

Krajobraz, park i rozwiązania inżynieryjne

Zespół dworski w Landwarowie założono w wyjątkowym miejscu – na północnym brzegu jeziora Landwarowskiego. Badania oraz źródła historyczne pozwalają sądzić, że przed powstaniem rezydencji jezioro było mniejsze, a poziom jego wód został później sztucznie podniesiony. W latach 1850–1873 przez jezioro usypano groblę prowadzącą do majątku, która w połowie XIX w. kończyła się mostem.

Zachowany materiał ikonograficzny – rysunki N. Ordy i ryciny Janariewa – pozwala na zrekonstruowanie ówczesnego wyglądu tego miejsca. Most prowadził do bramy paradnej, obok której stał domek stróża. Bramę zdobiły ostrołukowe arkady i dwie wieżyczki, a pomiędzy nimi wkomponowano masywną, żeliwną rzeźbę konia.

Około 1870 r. na terenie majątku powstał również sektor produkcyjny – fabryka gwoździ. W tym samym okresie rozpoczęto zakładanie parku i budowę skomplikowanego systemu wodnego. Architektem krajobrazu został Édouard François André, który projektował także inne parki Tyszkiewiczów – w Połądze, Wace Trockiej i Zatroczu.

Badania archeologiczne i przemiany przestrzenne w XIX i XX w.

Podczas badań archeologicznych w 2008 r. na terenie dworu w Landwarowie wykonano 26 wykopów sondażowych o łącznej powierzchni 89 m². Zarejestrowano w nich warstwę kulturową o miąższości od 0,2 do 1,7 m, datowaną na drugą połowę XIX i początek XX w. Najstarsze nawarstwienia wiążą się z intensywną działalnością budowlaną zainicjowaną przez Józefa Tyszkiewicza – wznoszeniem pałacu i zabudowań gospodarczych.

Przy obecnym wjeździe do pałacu, tuż nad jeziorem Landwarowskim, odkryto brukowaną nawierzchnię drogi, datowaną na lata 50.–80. XIX w. Później, gdy majątek przejął Władysław Tyszkiewicz, poziom wód w jeziorze został podniesiony, a stara droga znalazła się pod wodą. Z tego powodu jej poziom podwyższono o około 90 cm i ułożono nowy bruk. Wskutek zmian ukształtowania terenu rozebrano bramę paradną oraz sąsiadujący z nią budynek – ich konstrukcje przestały pełnić swoją funkcję.

Badania wykazały również, że podczas budowy pałacu skorygowano naturalną rzeźbę terenu: zniwelowano szczyt wzgórza, a jego zbocza podwyższono nasypami ziemnymi. We wnętrzu pałacu natrafiono na pierwotny poziom podłogi parteru, znajdujący się 60 cm poniżej obecnej posadzki. Odkryto także fragmenty fundamentów dawnej wozowni, pozostałości balustrady punktu widokowego oraz ślady po kolumnach niezachowanej otwartej arkady.

W toku prac ustalono, że cegły do budowy pałacu wyrabiano na miejscu – natrafiono na odpady poprodukcyjne, a wapno najprawdopodobniej wypalano w pobliżu, o czym świadczą doły do jego gaszenia. Przebadano również inne budynki gospodarcze: obory, stajnie, młyn oraz czworaki, których warstwy kulturowe i bruki datowane są na XIX i XX w.

Dane te pozwalają na precyzyjną rekonstrukcję rozwoju przestrzennego dworu w Landwarowie, etapów jego budowy oraz przemian krajobrazowych. Umożliwiają także weryfikację rzeczywistego położenia i skali obiektów uwiecznionych w materiałach ikonograficznych.

Saulius Sarcevičius - Badania archeologiczne na Litwie w 2008 roku, 2009, 244-246