Wraz ze zbliżającym się Bożym Narodzeniem nie sposób nie wspomnieć o tradycjach świątecznych w podwileńskim Landwarowie. Tyszkiewiczowie, właściciele tego dworu od połowy XIX wieku, od kilku stuleci byli już spolonizowani – przyczyniła się do tego ich służba na dworze królów polskich oraz żony Polki. Na terenach dzisiejszej Litwy – w Birżach, Czerwonym Dworze koło Kowna, Zatroczu, Kretyndze, Koszedarach, Oranach, Wace i Landwarowie – świętowali oni, kultywując polskie tradycje.

W największym salonie stawiano okazałą, ubraną w błyskotki choinkę, śpiewano kolędy, łamano się opłatkiem, rozdawano prezenty, udawano się na pasterkę i oczywiście podawano 12 potraw – właśnie taka liczba do dziś obowiązywała w dworach ziemiańskich i arystokratycznych salonach. Mieszczanie i drobna szlachta starali się przygotować 9 dań, a chłopi – 7.

Z listu hrabianki z Landwarowa, napisanego po wojnie do syna dawnego pracownika dworu, dowiadujemy się, że stół wigilijny chłopów na Wileńszczyźnie był tego dnia skromny: opłatek, kompot z suszu, kisiel, kwaszona kapusta, groch, suszone grzyby, buraczki i śledź. Z okazji Wigilii Tyszkiewiczowie obdarowywali rybami z dworskich jezior administratora majątku, księgowego, kasjera, koniuszego, głównego ogrodnika oraz osobistego stangreta hrabiego. Dworscy rybacy i ich przełożony, odpowiedzialny za połowy i czystość zbiorników wodnych, otrzymywali ryby w ramach miesięcznego przydziału.

Róża Tyszkiewiczówna, córka Władysława, wspomina:

„W dniu Wigilii od samego rana panował wielki ruch i podekscytowanie. Było jasne, że garderobiane będą dłużej niż zwykle czesać nasze główki i ubierać nas w odświętne stroje z białymi kołnierzykami. Nie uczestniczyliśmy w ubieraniu choinki (co bardzo nas smuciło), ponieważ miała to być niespodzianka. Każdego roku przystrojone drzewko wyglądało inaczej. Kiedy otwierano przed nami drzwi do zalanego światłem salonu, pięknie zapakowane prezenty leżały już pod choinką, a my – ja, siostra i bracia – drżeliśmy z obawy, czy komuś nie dostanie się rózga, co praktykowano chyba we wszystkich rodzinach Tyszkiewiczów”.

Choć przez cały dzień trzymano nas o głodzie (niania tłumaczyła, że to odpoczynek dla żołądka), przy wigilijnym stole nie rzucaliśmy się łapczywie na jedzenie. Podawano czerwony barszcz z krokietami grzybowymi, karpia w galarecie i po żydowsku, pierogi z kapustą i prawdziwkami, śledzie pod różnymi postaciami (do dziś wszyscy je uwielbiają) oraz struclę z makiem i bakaliami. Dla najmłodszych przygotowywano słodką zupę migdałową i małe marcepanowe figurki – gwiazdki, grzybki, słoneczka, księżyce i anielskie skrzydełka.

Jednak nas, dzieci, najbardziej emocjonowało wypatrywanie przez okno jadalni pierwszej gwiazdki na niebie, oznaczało to bowiem moment, w którym ojciec wręczał prezenty nam i naszej matce. Matka zazwyczaj otrzymywała złotą biżuterię, żywego konia lub salonowego pieska – innych podarunków nie uznawała. My dostawaliśmy ruchome zabawki, przywożone z Niemiec lub zamawiane z Francji: najczęściej były to damy, pięknie ubrane niczym nasza mama, ciotki czy babcia, panowie siedzący w szerokich fotelach lub na konikach na biegunach, a także pracująca służąca, która po naciśnięciu guzika zaczynała ścierać kurze miotełką, podczas gdy siedzący obok starszy pan z wąsami, przypominający naszego dziadka Józefa Tyszkiewicza, przewracał oczami.

W dniu Wigilii nawet największa dama miała obowiązek choć na chwilę zajrzeć do kuchni – nie tylko po to, by sprawdzić przygotowania do najważniejszej kolacji w roku, na którą często zjeżdżali goście z daleka, ale też by symbolicznie utrzeć mak, co zgodnie z tradycją miało przynieść rodzinie szczęście w nadchodzącym roku, lub ulepić małą marcepanową kuleczkę – symbol domowego dobrobytu. Ryby smażono, gotowano i oprawiano w osobnym pomieszczeniu, ponieważ ich zapach nie był mile widziany w pałacowych salonach.

Hrabina Maria Krystyna Tyszkiewiczowa, matka autorki powyższych wspomnień, nie interesowała się gotowaniem – w tamtych czasach zresztą wcale nie musiała. Tyszkiewiczowie zatrudniali dwóch kucharzy i rzeszę pomocników zarówno w Landwarowie, jak i w Warszawie, dokąd wyjeżdżali na zimę. Wigilię świętowano jednak i tu, i tam, ponieważ właściciel Landwarowa musiał okresowo nie tylko bywać w majątku, ale też organizować polowania, za którymi podobno sam nie przepadał.

Elity społeczne – początkowo rycerstwo, a później szlachta i arystokracja – trzymały się tradycji i utrwalonych powinności. Każdy właściciel ziemski zajmował się myślistwem. W minionych wiekach nie było fabryk dostarczających mięso i futra, więc trzeba było zatroszczyć się o nie samemu. W drugiej połowie XIX wieku, w epoce rozkwitu przemysłu, polowania w sferach ziemiańskich przestały być życiową koniecznością, a stały się elementem życia towarzyskiego i kulturalnego. Kontynuując rycerskie tradycje, przerodziły się w popularną rozrywkę bogatych właścicieli ziemskich i leśnych. Polowanie w dniu Wigilii było niemalże obowiązkiem – nie zwalniano z niego nawet chorych czy starców. Przywożono ich końmi, a pod ogniska znoszono wręcz na noszach.

Ognisko podczas wigilijnego polowania było magicznym miejscem, które raz w roku jednoczyło wszystkich. Jeśli nie odbywało się ono przy leśniczówce czy domku myśliwskim, na polanie pospiesznie rozstawiano stoły i ławy, przywiezione wozami z dworu. Używano też specjalnego zestawu naczyń – mosiężnych, by nie potłukły się w transporcie: łyżek do bigosu, większych i mniejszych noży, kielichów, talerzy. Po polowaniu należało zapomnieć o kłótniach i gniewie, tego dnia nie rozmawiano o wyrównywaniu krzywd ani o problemach. Trzeba było być miłym, serdecznym i radosnym, aby troski nie przeszły na nadchodzący rok. Jednakże, na przykład, dobijanie targów i transakcje handlowe stanowiły część tej tradycji.

Jak wspomina Stefan Tyszkiewicz, brat Zofii, wigilijne polowania odbywały się wcześnie rano i trwały krótko, aby wszyscy zdążyli wrócić do swoich rodzin na wieczerzę. Obyczaj nakazywał zakończenie łowów po upolowaniu tylu sztuk zwierzyny, ilu było myśliwych. W dwudziestoleciu międzywojennym były to lisy, dziki, zające i dzikie ptactwo. Jednak w starym salonie dziadka Józefa pyszniły się XIX-wieczne trofea myśliwskie – skóra niedźwiedzia z łbem, rogi łosia, wypchany wilk. Wilk stanowił rzadką ozdobę dworskich wnętrz, ponieważ z jego futra szyto lekkie i ciepłe szuby dla myśliwych.

„Nieważne” – wspominał Stefan – „kto i co tego dnia upolował, ponieważ zdobycz dzielono między wszystkich”. Część dziczyzny trafiała do dworskiej kuchni, część rozdawano w formie prezentów. Wigilia w pałacu była dniem postnym, ale 25 grudnia żaden mieszkaniec Landwarowa nie wytrzymałby bez mięsa. Pieczony zając z marchewką czy dzika gęś z pieczonymi jabłkami i śliwkami stanowiły prawdziwy rarytas. Czasami na stole królował też w całości pieczony dzik – zwłaszcza podczas dużych zjazdów rodzinnych czy wizyt dostojnych gości, trzeba było bowiem zrobić wrażenie. A rodzice to potrafili i mieli ku temu środki.

Wszyscy lubili domową landwarowską starkę, którą pito w pierwszy dzień świąt. W wigilijny wieczór podawano wyłącznie czerwone wino. Po polowaniach, podczas pikniku, raczono się domowymi nalewkami na miodzie i ziołach, a nagonce i służbie polewano wódkę. Zimą po łowach jedzono bigos, w dniu Wigilii – w wersji postnej. To, czego nie zjedli ziemianie, trafiało na tak zwany „drugi stół”, więc resztkami posilali się organizatorzy polowania i leśniczowie. Służbie przypadał chleb, kiszone ogórki, słonina i kiełbasa. Z okazji najważniejszego polowania w roku duchowny, z którego błogosławieństwem się ono odbywało, udzielał dyspensy od postu.

Pierwszy dzień świąt Tyszkiewiczowie spędzali w gronie rodzinnym lub na krótkich wizytach u najbliższych znajomych. Wymieniano się drobnymi upominkami, opowiadano anegdoty i zabawne historie, dzielono się wrażeniami z polowań. Organizowano zabawy dla dzieci, dorosłych i całych rodzin. Wieczorem wspólnie czytano baśnie lub zimowe opowieści przy kominku.

Drugi dzień świąt w Landwarowie Tyszkiewiczowie spędzali „intelektualnie”. Hrabia Władysław (1865–1936) bardzo różnił się od swojego ojca – zawodowego oficera – oraz braci. Bał się koni, unikał polowań, nie miał nawet psa. Gdyby tylko mógł, nie zaprzątałby sobie głowy ani majątkami, ani finansami, lecz podróżowałby i wydawał pieniądze na dzieła sztuki. Uwielbiał Włochy, znał język włoski i był namiętnym kolekcjonerem obrazów, mebli, dywanów, lamp, zegarów oraz drogocennych drobiazgów, zwłaszcza dawnych wyrobów rosyjskich, po które często jeździł na przykład do Petersburga. W domu było więc co pokazywać gościom i czym się szczycić.

Przebudowawszy pod koniec XIX wieku ojcowski pałac w Landwarowie, Władysław Tyszkiewicz urządził wnętrza w stylu włoskim – sprowadzał koleją całe wagony wyposażenia, w tym drzwi, klamki, kominki, nie wspominając już o kompletach mebli, gobelinach czy rzeźbach. Do wybuchu I wojny światowej funkcje reprezentacyjne pełniły: Salon Czerwony (balowy), Salon Angielski (towarzyski), Salon Niebieski (do spotkań pań) z częścią buduarową, gabinet pana domu z kolekcją rzadkich przedmiotów, biblioteka z czytelnią oraz ozdobna jadalnia, udekorowana marmurowymi rzymskimi popiersiami na pozłacanych dębowych postumentach i cennymi obrazami o tematyce biblijnej, wśród których znajdował się „Dawid i Goliat”.

Największe zainteresowanie budziły liczne rzeźby – cesarza Nerona, biskupa Jerzego Tyszkiewicza, Apolla, Flory, Czterech Wiatrów (Północnego, Południowego, Wschodniego, Zachodniego) – oraz obrazy mistrzów włoskich, francuskich i flamandzkich. Ściany salonów zdobiły dzieła François Gérarda, Rafaela, Giambattisty, Antoona van Dycka, Pietro Antonia Rotariego, Salvatora Rosy, Nicolasa de Largillière’a, Guido Reniego, Gerrita van Honthorsta, Joachima Beuckelaera, Mignarda de Vieux i innych. Spośród polskich artystów najliczniej reprezentowane były prace Kazimierza Mordasewicza, który często gościł u Tyszkiewiczów, realizując prywatne zamówienia, głównie portrety.

Lista obrazów, które zapadły w pamięć dzieciom, jest imponująca: Najświętsza Maryja Panna z Dzieciątkiem i św. Janem, Dama w turbanie, Portret młodzieńca, Głowa Chrystusa w cierniowej koronie, Śmierć Abla, Czterej Ewangeliści, Rycerz w zbroi, Dama grająca na harfie, Zdjęcie z krzyża, Madonna z kwiatem, Madonna z Dzieciątkiem, Grupa dzieci w ogrodzie różanym i wiele innych. Było się więc czym szczycić przed gośćmi – zarówno znajomością sztuki, jak i rozległymi kontaktami ze znanymi włoskimi marszandami i kolekcjonerami.

Liliana Narkowicz
Kolacja w pałacowej jadalni – grudzień 1913 r.
Zdjęcie z archiwum rodziny Tyszkiewiczów.