Okres sowiecki w historii dworu w Landwarowie był czasem paradoksów. Nie przyniósł on ani całkowitego zniszczenia, ani prawdziwego odrodzenia. Z jednej strony pałac był dewastowany i eksploatowany, z drugiej – nieoczekiwanie stał się miejscem narodzin jednego z najsłynniejszych zakładów przemysłowych na Litwie. Ten czas pokazuje, jak obcy ideologicznie system potrafił czasem przypadkowo ocalić to, co w innych okolicznościach uległoby zagładzie.

Wojny niemal oszczędziły dwór w Landwarowie – pałac i park wkroczyły w epokę sowiecką, zachowując jeszcze całkiem solidny wygląd. Wkrótce jednak rozpoczęły się zmiany, które diametralnie przekształciły otoczenie. Znajdujące się w parku kamienne mosty wysadzono w powietrze, a pozyskany z nich budulec wykorzystano do wznoszenia innych obiektów. Aż do 1957 roku sam pałac stał pusty, opuszczony i pozbawiony jasnego przeznaczenia.

Przełom nastąpił, gdy do Landwarowa przybył wiceminister przemysłu lekkiego I. Terioszyn. Jego decyzja wpisywała się w typową sowiecką logikę – reprezentacyjny budynek musi „pracować”. W ten sposób postanowiono ulokować w pałacu produkcję: z kowieńskiej fabryki tkanin wełnianych „Drobė” sprowadzono stare, niepotrzebne już krosna i rozpoczęto wytwarzanie dywanów. Już w 1958 roku, po przeznaczeniu środków na adaptację pomieszczeń, w pałacu pracowało blisko 300 osób.

Początki były jednak trudne. Brakowało nie tylko odpowiedniego sprzętu, ale też bezpieczeństwa, stabilności, a nawet elementarnego spokoju. Szczególnie odczuwali to zakładowi artyści – osoby projektujące wzory i ornamenty dywanów. Plastyczka Genovaitė Žilinskaitė wspominała, że w pierwszych latach dwór i park budziły grozę: nocami kręcili się tam włóczędzy i poszukiwacze skarbów, wierzący w ukryte bogactwa hrabiów. Artystka przez blisko dwa lata mieszkała w pomieszczeniach fabrycznych, zanim otrzymała mieszkanie w alei Lipowej, a ciągłe napięcie i strach poważnie odbiły się na jej zdrowiu.

Dopiero później zaczęto porządkować otoczenie dworu. Rewitalizacji parku podjął się inżynier fabryki Kazys Atkočiūnas, a nieco później dyrektorka Liucija Talačkienė zainicjowała prace konserwatorskie pałacu i wieży oraz zleciła inwentaryzację parkowej zieleni. Były to pojedyncze, lecz niezwykle ważne próby przywrócenia temu miejscu choćby cząstki utraconej godności.

Mimo to życie we dworze podtrzymywały nie mury i nie park, lecz ludzie. Landwarowska fabryka dywanów stała się nie tylko miejscem produkcji, ale i swoistym azylem społecznym. W ciągu pięciolatki opracowano tu i wdrożono około 1400 usprawnień technicznych, co pozwoliło zaoszczędzić ponad 500 tys. rubli. Co jednak najważniejsze – fabryka dawała zatrudnienie tym, którzy najbardziej go potrzebowali.

Osoby powracające na Litwę z zesłania znajdowały w Landwarowie szansę na nowy start. Wacław Rukszan, który przybył tu w 1958 roku, zatrudnił się najpierw w zakładach „Kaitra”, a następnie przeszedł do fabryki dywanów. Pomogli mu ludzie, którzy sami doświadczyli represji – główny mechanik E. Strazdas oraz kierownik tkalni A. Kairiūnas, były więzień polityczny. Inny zesłaniec, Stanisław Kasperowicz, przeniósł się do Landwarowa na wieść, że pracuje tu jego towarzysz z wygnania, Czesław. W ten sposób w pałacu znów zapanowała swoista opieka – już nie hrabiowska, lecz zwykła, międzyludzka.

W tym samym czasie zabudowania gospodarcze dworu spotkał zgoła odmienny los. Utworzono w nich sowchoz, a park zaczęto traktować czysto użytkowo. Mieszkańcy wycinali drzewa na opał, stawiali szopy i chlewy, zanieczyszczali teren odpadami komunalnymi. Do prac porządkowych wysyłano uczniów, którzy w ramach czynów społecznych nie tylko zbierali śmieci, ale i wycinali „bezwartościowe” drzewa – często nie zdając sobie sprawy, że niszczą rzadkie, starannie wyselekcjonowane jeszcze w XIX wieku okazy. Z biegiem czasu spłonęła obora, a pozostałe budynki gospodarcze uległy poważnej dewastacji.

Tym samym w czasach sowieckich dwór w Landwarowie wiódł podwójne życie. Pałac, przekształcony w fabrykę, ocalał przed całkowitą ruiną. Zabudowania gospodarcze i park – wręcz przeciwnie – poniosły nieodwracalne straty. Był to okres, w którym dwór z przestrzeni reprezentacyjnej przeistoczył się w obiekt czysto funkcjonalny, ale to właśnie ta transformacja pozwoliła mu przetrwać do czasów, gdy znów można było pomyśleć o jego odbudowie.

1. Giedrė PETREIKIENĖ, Wilno. Klevų alėja
2. Jasiukevičienė, Eglė. Historie zesłańców z Landwarowa. Auksztota – Syberia – Landwarów – „Kilimai”. Vilnijos kronika, 31 października 2003.
3. Jasiukevičienė, Eglė. Historie zesłańców z Landwarowa. „Dywaniarz” – zesłaniec – weteran. Vilnijos kronika, 17–23 października 2003.
4. Klusas, Rimantas. Arcydzieło w otoczeniu drzew i jeziora. Mūsų sodyba, grudzień 2000, s. 1.
5. Macytė, Laima. Jedność barw i myśli. XXI amžius, 11 lutego 2009.
6. Plany ratowania zespołu dworskiego w Landwarowie a rzeczywistość. lt, 10 stycznia 2010.
7. Petkūnas, Kęstutis. Historia produkcji litewskich dywanów. Klevų alėja, 29 listopada 2013.
8. Petkūnas, Kęstutis. Czy ocalimy perłę krajobrazu kulturowego? Klevų alėja, 31 października 2013.
9. Giedrė PETREIKIENĖ, Wilno