Chłopiec, który rozdawał pieniądze tak, jakby były wiatrem

Władysław Tyszkiewicz urodził się 26 czerwca 1865 r. w Kretyndze – w tym czasie jego rodzice, Józef i Zofia, mieszkali w dzierżawionym od hrabiów Zubowów majątku. Na pierwszy rzut oka mogłaby to być kolejna biografia „syna hrabiego”, ale gdy tylko się w nią zagłębisz – dostrzegasz zupełnie innego człowieka. Siostra Helena Klotylda wspominała, że brat od najmłodszych lat był przyjacielski, lekkomyślny w kwestiach finansowych, skłonny do pożyczania i wydawania pieniędzy szybciej, niż inni zdążyliby je policzyć. Istnieje epizod, w którym cały charakter Władysława zamyka się w jednym geście: w Wilnie, podczas spaceru z matką, wysypał do czapki pierwszego napotkanego żebraka wszystkie pieniądze, jakie miał w portfelu. Nie „część”, nie „drobne”, nie „żeby tylko uspokoić sumienie”. Wszystko.

Ojciec najwyraźniej zrozumiał, że na samym dobrym sercu życia się nie zbuduje, i wysłał syna na naukę do Petersburga – do jednego z zamkniętych gimnazjów przeznaczonych dla dzieci ziemian i oficerów. Władysław wybrał drogę prawniczą i w 1886 r. ukończył petersburską Szkołę Prawa. Karierę rozpoczął w Ministerstwie Sprawiedliwości Imperium Rosyjskiego jako stażysta, a później pracował jako sędzia pokoju w Rydze.

Jednak nawet w tak uporządkowanym systemie pozostał człowiekiem, dla którego ważniejsze od stanowisk było tętno życia: lata lubił spędzać w Połądze, w majątku rodziców, i tam nagle ujawniła się inna jego natura – organizatora, reżysera, scenografa. Stał się osią wydarzeń kulturalnych i przedstawień w kurorcie, a od 1886 r. redagował wydawaną litograficznie w języku francuskim pierwszą humorystyczną gazetę „La Limande” („Flądra”). Prawnik na scenie. Urzędnik z zacięciem satyrycznym. Hrabia, któremu zależało nie tylko na włościach, ale i na atmosferze.

A potem pojawiło się zdjęcie dziewczyny.

Władysław zaprzyjaźnił się z rówieśnikiem, księciem Konstantym Lubomirskim, i u niego zobaczył fotografię uroczej dziewczyny. Było to zdjęcie jego siostry – Krystyny Marii Aleksandry. Podobno od pierwszego wejrzenia zapadła mu w serce tak głęboko, że postanowił: ta dziewczyna zostanie jego żoną. Najpierw poprosił o zdjęcie i zamówił do niego specjalną ramkę z jedwabną zasłonką – aby twarz wybranki była ukryta przed wzrokiem ciekawskich.

Później wraz z przyjacielem udał się do rezydencji Lubomirskich w Kruszynie, by prosić o jej rękę. Na odpowiedź musiał jednak trochę poczekać: przyjeżdżał co miesiąc, nieustannie ponawiając oświadczyny. Cztery lata wytrwałości, aż w końcu powoli zdobył sympatię rodziców i serce samej Krystyny. W Boże Narodzenie 1891 r. odbyły się zaręczyny. 25 kwietnia 1892 r. – ślub.

I od tego momentu narodził się Landwarów, który dziś w ludzkiej świadomości funkcjonuje jako legenda.

Landwarów jako scena: pałac, park, miasto, „Riwiera”, a nawet gabinet dentystyczny

Po ślubie Władysław zrezygnował ze służby państwowej i wraz z żoną osiadł w dworze w Landwarowie – odziedziczonym po ojcu miejscu, które stało się dla niego nie tyle „własnością”, co życiowym projektem. 7 lutego 1893 r. zdążyli jeszcze wziąć udział w noworocznym balu karnawałowym w Warszawie: Krystyna Maria wystąpiła w roli cesarzowej Józefiny, a Władysław – węgierskiego księcia. Zachwycała elegancją, ale tego samego wieczoru rozpoczęły się bóle porodowe i bal zakończył się innym, prawdziwszym świętem – na świat przyszła ich pierworodna córka, Zofia Rozalia Maria.

W Warszawie urodziły się również ich kolejne dzieci: córka Rozalia Natalia Maria oraz synowie Stefan Eugeniusz Maria i Eugeniusz Stanisław Maria. Życie rodzinne toczyło się według jasnych zasad: przed snem dzieci przychodziły życzyć rodzicom dobrej nocy, a ojciec zaglądał do nich, by je przeżegnać, zanim zasnęły. Nawet etykieta przy stole stanowiła swoisty rytuał: małym dzieciom do 8–10 roku życia nie wolno było siadać do wspólnego stołu z dorosłymi, a gdy już zyskały prawo do wspólnych obiadów – nie mogły rozmawiać, a jedynie odpowiadać na pytania. Po obiedzie odbywały się spacery, a trzy razy w tygodniu – lekcje jazdy konnej. W późniejszym czasie dzieci kształciły się w Warszawie i innych miastach.

Co jednak najważniejsze – Władysław postanowił przekształcić Landwarów w rodzinną rezydencję, która przemawiałaby poprzez swoją architekturę. W 1899 r., według projektu architektów de Wego i Tadeusza Rostworowskiego, zakończył przebudowę wzniesionego przez ojca pałacu – zyskał on styl angielskiego neogotyku, wzbogacony o sześciokondygnacyjną wieżę. Z relacji siostry wynika, że Władysław miał doskonały gust artystyczny i z czasem stał się prawdziwym znawcą sztuki: skupował obrazy, antyki, a z myślą o wnętrzach pałacu w Landwarowie nabył w Rzymie zabytkowe meble, dzieła malarskie, rzeźby i starożytności.

A potem – park. Ponaddwunastohektarowy krajobrazowy świat: parter, aleje, kręte ścieżki, polany do gier, wzgórza, miejsca wypoczynku, kaskadowe stawy i wodospad, wiadukty, sztuczne groty. W latach 1898–1899 zaprojektował go francuski architekt krajobrazu Édouard François André wraz z synem René. To nie była tylko „ozdoba”, ale przestrzeń, która kształtuje człowieka.

Jednak Władysławowi nie wystarczało uporządkowanie tego, co „wewnątrz”. Zajął się tworzeniem miasteczka przy stacji kolejowej: najpierw wybudował dom gościnny z restauracją, salą widowiskową i sceną, później – aptekę, pocztę oraz kilka domów dla robotników. W miasteczku osiedliła się społeczność żydowska, której trzon stanowili przesiedleńcy z Wilna. Sosnowy las między miasteczkiem a dworem hrabia przekształcił w miejscowość kurortową: wille, boiska sportowe, korty tenisowe i do krykieta, a w rotondzie wzniesionej pośrodku lasu w świąteczne dni grała orkiestra. Wkrótce Landwarów stał się ulubionym miejscem letników, przyjeżdżających z rodzinami głównie z Wilna.

Najchętniej odwiedzanym miejscem stała się kawiarnia „Riwiera”, urządzona w dworskim parku nad jeziorem. Przy pobliskim nabrzeżu cumowały łódki, by goście mogli popływać. W kawiarni występowali aktorzy w neapolitańskich strojach, śpiewano włoskie pieśni, tańczono, a przedstawienia odbywały się nawet na pływającej po jeziorze, oświetlonej reflektorami scenie, przypominającej wenecki plac św. Marka. Wraz z rosnącą popularnością „Riwiery”, w pobliskim maneżu zaczął działać Teatr Letni, w którym występowali aktorzy przyjeżdżający z teatrów warszawskich.

I tu pojawia się ważny szczegół, który czyni z Władysława nie tylko „dworskiego estetę”, ale i społecznika: obok tego wszystkiego istniała również praktyczna, ludzka infrastruktura. W 1907 r. otworzył letnie przedszkole, w którym nauczycielka z Warszawy uczyła dzieci robótek ręcznych, rysunku, katechizmu, języka polskiego i historii. W majątku działał szpital, w którym pracowali utrzymywani przez dwór lekarz medycyny oraz akuszerka-pielęgniarka. A w gabinecie stomatologicznym zęby leczył sam hrabia – w Warszawie zdobył bowiem kwalifikacje lekarza dentysty. Brzmi to niemal niewiarygodnie, ale taka właśnie była jego osobowość: człowiek, który potrafił jednocześnie budować wieżę, reżyserować karnawał i leczyć zęby.

Kolejny wymiar jego działalności to kościół. W 1897 r., w imieniu okolicznych mieszkańców, Władysław zwrócił się do władz rosyjskich z prośbą o pozwolenie na budowę kościoła w Landwarowie. Po uzyskaniu zgody w 1905 r. wzniesiono drewnianą kaplicę, a projekt murowanej świątyni, przygotowany przez inżyniera A. Antonowicza, zatwierdzono w 1910 r. Ostatecznie Władysław wraz z parafianami ukończył budowę kościoła w 1926 r.

Zimy rodzina spędzała w Warszawie, gdzie posiadała dwa domy, w których nieustannie odbywały się przyjęcia i bale. Według relacji córki Zofii, hrabina była jedną z najbardziej eleganckich warszawskich dam tamtych czasów, a po nowe kreacje jeździli do Wiednia, Londynu czy Paryża.

Jednocześnie Władysław był aktywnym działaczem społecznym: udzielał się w komitetach i towarzystwach, przewodniczył im, sprzeciwiał się antypolskiej polityce prowadzonej przez Rosję, zabiegał o przywrócenie języka polskiego w szkołach i rozszerzenie praw Polaków. Za tę działalność w 1904 r. został zesłany do guberni archangielskiej pod nadzór policji, a po powrocie w 1906 r. wybrano go na posła okręgu miejskiego Warszawy do I Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego. Występował przeciwko antysemityzmowi, domagał się zaprzestania pogromów Żydów i poprawy ich sytuacji prawnej w Imperium Rosyjskim.

Wtedy też miało miejsce jedno z kluczowych wydarzeń w jego życiu: został założycielem Muzeum Nauki i Sztuki w Wilnie. W 1906 r. wraz z osobami o podobnych poglądach założył Towarzystwo Muzeum Nauki i Sztuki, które władze zarejestrowały 16 października, a samo muzeum od 1907 r. działało w pałacu hrabiny Klementyny Tyszkiewiczowej z linii birżańskiej (obecnie Biblioteka Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk). Eksponowano tam znaleziska archeologiczne, numizmatykę, zbiory etnograficzne, rękopisy, księgi, cenne dla historii nauki eksponaty, dzieła malarzy zachodnioeuropejskich, a także obrazy artystów polskich i litewskich. Znaczną część zbiorów stanowiła ofiarowana przez niego kolekcja malarstwa zachodnioeuropejskiego.

Zesłanie, wojna i emigracja: pałac zachował imię, ale zatrzymał się w czasie

Działalność muzeum oddaliła się od Władysława nie z jego woli. W 1907 r. za wystąpienia przeciwko samodzierżawiu został aresztowany, odkonwojowany do Kibart i deportowany do Niemiec bez prawa powrotu do Rosji. Z Niemiec wyjechał do Włoch i zamieszkał w Mediolanie, dokąd wkrótce dotarła również jego rodzina. Tam bez reszty oddał się pasji kolekcjonerskiej, zgromadził ogromne zbiory i otworzył w Mediolanie galerię sztuki i antykwariat „Galleria Warowland” – nazwę będącą anagramem polskiej nazwy Landwarowa. Nawet będąc daleko, nie wyrzekł się swojego miejsca – po prostu zamienił je w szyfr.

Do Imperium Rosyjskiego mógł wrócić dopiero w 1912 r., po ogłoszeniu amnestii. Po powrocie do Landwarowa nie zamknął mediolańskiego antykwariatu – aż do śmierci bywał tam, organizując aukcje dzieł sztuki i wystawy, a w Wilnie ponownie włączył się w działalność muzealną. W 1914 r., po fuzji towarzystwa z wileńskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk, został członkiem zarządu, a zbiory muzealne na prawach depozytu trafiły do Muzeum Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

I wojna światowa zmieniła wszystko także w Landwarowie. Przez miejscowość ciągnęli w głąb Rosji uchodźcy, którym Tyszkiewiczowie udzielali schronienia i których karmili. W 1914 r. w majątku ulokowano szpital Czerwonego Krzyża: hrabia przeznaczył na ten cel budynek ze 100 łóżkami, a także pomieszczenia na prowiant, opał i leki. Medycy pracowali, a sam hrabia pomagał – leczył zęby pacjentów, jego szwagier Konstanty Lubomirski asystował chirurgowi, a córka Zofia początkowo przygotowywała w aptece maści lecznicze, asystowała przy operacjach i opiekowała się ciężko rannymi.

W obliczu zbliżających się Niemców, w 1915 r. w pałacu rozgościł się sztab 5. Korpusu Armii Rosyjskiej, pozostawiając właścicielom zaledwie kilka pokoi. Cenne przedmioty spakowano i ewakuowano do Rosji, gdzie przepadły po przewrocie bolszewickim. Część kosztowności Władysław zakopał na terenie majątku, inne wywiózł do pałacu Tyszkiewiczów w Wilnie. Mianowany ordynatorem szpitala wojskowego hrabia wycofał się wraz z placówką medyczną w głąb Rosji, a jako podpułkownik został mianowany szefem Czerwonego Krzyża i wysłany do Iranu. Następnie – odwołanie przez bolszewików do Moskwy, droga przez Finlandię do Szwecji i w 1918 r. powrót do Polski.

Po wojnie Landwarów przechodził z rąk do rąk. Władysław kierował w Warszawie Polskim Czerwonym Krzyżem i organizował jego działalność, a w 1919 r. przyjechał do Kretyngi do brata i odwiedził ciężko chorą matkę. W 1922 r. rodzina wróciła do Landwarowa, ale zastała zupełnie inną rzeczywistość: majątek znalazł się tuż przy granicy administracyjnej oddzielającej anektowaną przez Polskę Wileńszczyznę od Litwy. Zespół dworski wraz z częścią gruntów znalazł się na terytorium Polski, a pozostała część dóbr – na terytorium Litwy. Hrabiostwo określali swój pobyt w Landwarowie jako tymczasowy, nie spieszyli się z remontem zniszczonego podczas wojny pałacu – zabezpieczyli go, a sami zamieszkali w oficynie.

W 1932 r. Władysław zachorował na stwardnienie rozsiane i przez cztery lata leżał sparaliżowany, pielęgnowany przez żonę i wiernego służącego Bolesława Lelewskiego. Zmarł 21 września 1936 r. Pogrzeb był niczym ostatnia wyreżyserowana przez niego droga: liczna procesja, w której uczestniczyli również przedstawiciele społeczności żydowskiej wraz z rabinem, odprowadziła trumnę z pałacu wzdłuż jeziora do wzniesionego przez niego kościoła. Został pochowany w przykościelnej kaplicy. Rozpoczęta trzy lata później II wojna światowa rozproszyła rodzinę, a potomkowie nigdy już nie powrócili do rezydencji.

Jednak historia Władysława nie kończy się na dacie jego śmierci. Zamyka się w tym, co po sobie pozostawił: w Landwarowie jako idei, w której dwór to nie tylko mury, a człowiek to nie tylko obowiązki. Mógł być lekkomyślny w kwestii pieniędzy, ale nigdy nie traktował lekko tego, co miało prawdziwy sens. Dlatego i dziś Landwarów pamięta nie tylko pałac, park czy „Riwierę”. Pamięta człowieka, który miał odwagę żyć z rozmachem – i ten rozmach przekuć w konkretne miejsce.