Zofia Róża Maria Tyszkiewicz-Potocka była córką arystokraty, hrabiego herbu Leliwa, prawnika, lekarza stomatologa, działacza społecznego, kolekcjonera i założyciela muzeum Wileńskiego Towarzystwa Nauki i Sztuki, Władysława Tyszkiewicza, oraz księżniczki Marii Krystyny Aleksandry Lubomirskiej. W latach siedemdziesiątych XX wieku zaczęła pisać kronikę rodziny Tyszkiewiczów „Echo minionego wieku. Wiek XIX–XX. Moje wspomnienia”. To 8 tomów, kilkaset stron rękopisu, uzupełnionych 25 teczkami z archiwów rodzin Tyszkiewiczów, Potockich, Lubomirskich i Zamoyskich. Z jej kroniki wyłania się obraz tego, jak żyli słynni Tyszkiewiczowie z Landwarowa, jak świat postrzegała słynna Tyszkiewiczówna i czym był dla niej dwór w Landwarowie.

Fotografia, którą trzeba było ukrywać przed światem

Ojciec Zofii Tyszkiewicz-Potockiej, Władysław Tyszkiewicz, urodził się w 1865 r. w Kretyndze. W 1886 r. ukończył szkołę prawniczą w Petersburgu i przeniósł się do Rygi, gdzie pracował jako stażysta w Ministerstwie Sprawiedliwości, a następnie jako sędzia. Władysław utrzymywał dobre relacje z miejscowymi Polakami i zaprzyjaźnił się z jednym z nich – księciem Konstantym Lubomirskim. Pewnego razu u swojego przyjaciela ojciec Zofii ujrzał fotografię niezwykle pięknej dziewczyny i oświadczył, że tylko ona zostanie jego żoną. Młody zakochany nie podejrzewał, że ową pięknością jest siostra Konstantego, Maria Krystyna. Władysław Tyszkiewicz zapragnął zdobyć jej zdjęcie, co w tamtych czasach nie było ani proste, ani powszechnie akceptowane. Początkowo Konstanty się wahał, ale ostatecznie ustąpił i podarował przyjacielowi fotografię siostry pod warunkiem, że ten nikomu jej nie pokaże.

Wakacje Władysław i Konstanty spędzali razem w dworze w Landwarowie, Wace, Połądze i Kretyndze, a także w Warszawie, w domu krewnego Konstantego, seniora rodu Stefana Lubomirskiego. Tam Władysław wywarł na Stefanie dobre wrażenie i z jego poparciem udał się do Kruszyny, rodzinnego majątku Konstantego Lubomirskiego, by prosić o rękę pięknej Marii Krystyny.

Cztery lata w drodze do jednego „tak”: co miesiąc te same oświadczyny

Księżniczka dorastała w otoczeniu luksusu oraz miłości rodziców i czterech braci, dlatego nie zamierzała jeszcze wychodzić za mąż i opuszczać rodzinnego gniazda. Młody zalotnik bywał w Kruszynie regularnie i co miesiąc oświadczał się Marii Krystynie. Władysław powoli zjednywał sobie sympatię otoczenia i rodziców dziewczyny, a po czterech latach – także jej serce.

Zaręczyny odbyły się w Boże Narodzenie 1891 roku, a ślub – 25 kwietnia 1892 r. Po nim młoda para zamieszkała w dworze w Landwarowie.

Ich małżeństwo było udane, para doczekała się czworga dzieci, które przyszły na świat w Warszawie. 8 lutego 1893 r. urodziła się ich najstarsza latorośl, Zofia Róża Maria Tyszkiewicz-Potocka, 24 listopada 1894 r. – Stefan Eugeniusz Maria Tyszkiewicz, 10 kwietnia 1897 r. – Rozalia Róża Tyszkiewicz-Mycielska, a 21 stycznia 1901 r. – Eugeniusz Stanisław Maria Tyszkiewicz.

W kwietniu 1892 r. Zofia Tyszkiewiczówna została ochrzczona i przewieziona z Polski na Litwę, do dworu w Landwarowie, gdzie opiekę nad nią miały sprawować mamka Antonina Żukowska, żona landwarowskiego stangreta, oraz niania Ludwika Metlewicz-Friedenstal, która po śmierci męża, chcąc utrzymać dwie córeczki, służyła u bogatych ziemian.

Landwarów w dzieciństwie: ciepło domowego ogniska i żelazna dyscyplina przy stole

Relacje między rodzicami a dziećmi w rodzinie były dość bliskie i pełne ciepła. Jak wspomina Zofia, dzieci przed pójściem spać zawsze zachodziły do pokoju rodziców, by życzyć im dobrej nocy. Zanim zasnęły, ojciec Władysław zaglądał do nich – nigdy ich nie zawiódł. Tata kreślił na ich czołach znak krzyża.

W kronice znajduje odzwierciedlenie również surowy model wychowania – dzieci z arystokratycznych rodów nie mogły robić tego, na co miały ochotę. Na przykład do pewnego wieku nie wolno im było zasiadać do wspólnego stołu i jadać posiłków razem z dorosłymi.

Zofia szczególnie zapamiętała rok 1903, kiedy skończyła 10 lat, a jej brat Stefan – 8. Wtedy to zyskali prawo do spożywania posiłków przy wspólnym stole z dorosłymi. Wujowie, a zwłaszcza ciotki, czujnym, krytycznym okiem obserwowali ich maniery i zachowanie. Mademoiselle Jeanne dyskretnie czuwała i korygowała błędy. Przy stole dzieciom nie wolno było rozmawiać, mogły jedynie krótko odpowiadać na zadawane pytania.

Po obiedzie na dzieci czekał spacer lub lekcje jazdy konnej. Uczęszczały na nie trzy razy w tygodniu, dzięki czemu dość szybko nauczyły się jeździć. Szczególnie podziwiały swoją matkę, która była znakomitą amazonką, a teraz mogły jeździć konno razem z nią. (Miłość do koni, głęboko zaszczepiona w dzieciństwie, nie opuściła Zofii i Eugeniusza nawet w dorosłym życiu. Zofia jeździła konno nawet w ostatnim miesiącu ciąży, za co omal nie zapłaciła śmiercią jedynego syna, gdy w drodze powrotnej z Wilna do Landwarowa, niedaleko Ponar, zrzucił ją koń). Zofia zapewne nie przeczuwała, że trzy lata później los rzuci ją do Włoch.

Memoriał, który kosztował wolność: gdy hrabia stał się niewygodny dla imperium

Rok 1904 zapisał się w historii jako czas, w którym przyjęto słynny „Memoriał Tyszkiewicza” przeciwko antypolskiej polityce prowadzonej przez carską Rosję i wysunięto ideę autonomii Królestwa Polskiego. Z inicjatywy Władysława Tyszkiewicza 30 listopada 1904 r. w Warszawie zebrało się około 200 wykształconych ziemian i intelektualistów z całego kraju, by przedyskutować sytuację zaistniałą w związku z wojną rosyjsko-japońską. Na spotkaniu przyjęto wówczas dokument, czyli memoriał Tyszkiewicza, w którym omówiono dotychczas przemilczaną, bolesną kwestię polską oraz sytuację Polaków pod zaborami, a także wyrażono ideę autonomii Królestwa Polskiego, poruszając przy tym problem biernej opinii publicznej w prasie.

W grudniu Władysław Tyszkiewicz wręczył ten memoriał ministrowi spraw wewnętrznych w Petersburgu. Oczywiście nie spodobało się to carskim władzom, podobnie jak stanowisko Władysława w sprawie pogromów Żydów – stanowczo je potępiał. Dlatego, gdy w 1906 r. rozwiązano Dumę, a Władysław był jej deputowanym, carska władza zyskała doskonałą okazję, by zesłać go do Archangielska. Na szczęście ojciec znał odpowiednie osoby, więc ostatecznie wszystko potoczyło się tak, że znalazł się we Włoszech, w Mediolanie, dokąd w 1907 r. dołączyła do niego rodzina.

W 1911 r. w Mediolanie Zofia zdała egzaminy końcowe i, jak pisze w swoich wspomnieniach, została „uznana za dorosłą pannę”, która miała już prawo wyjść za mąż. Poważna panna musiała też odpowiednio wyglądać – poświęcono temu szczególną uwagę. Zofii dobrano stosowną fryzurę i odświeżono jej garderobę. Do sukien Zofia musiała dobrać kapelusze, obuwie, rękawiczki na różne okazje, pończochy, parasolki przeciwsłoneczne, torebki i mnóstwo innych drobiazgów. A z pewnością ich potrzebowała, gdyż w jej życiu zbliżał się pierwszy bal, na którym miała zostać wprowadzona na salony. Odbyło się to w Klubie Myśliwskim przy ulicy Kredytowej w Warszawie. Zofia założyła białą suknię z irlandzkimi koronkami i czerwono-pomarańczowym szalem. Jako debiutantka Tyszkiewiczówna otworzyła bal, tańcząc z Andrzejem Żółtowskim walca „Nad pięknym modrym Dunajem”. Tego wieczoru Zofia tańczyła znakomicie i otrzymała mnóstwo kwiatów.

Gdy Landwarów pochłonęła wojna: szpital w pałacu, panika i rozstanie rodziny

W 1914 r. wybuchła I wojna światowa, która nie oszczędziła również Tyszkiewiczów z Landwarowa. Zofia wspomina, jak ludzie uciekali z pogranicza w głąb kraju i jak Władysław Tyszkiewicz udzielał im schronienia na noc. Rodzice przeznaczyli nawet kilka budynków na szpital Czerwonego Krzyża. Pomagała im także Zofia Tyszkiewiczówna wraz z bratem matki, Konstantym Lubomirskim. Zofia w aptece, pod okiem pielęgniarki, przygotowywała maści, a czasem asystowała przy operacjach. Doktor Brem zauważył, że Zofii nie przeraża zapach eteru, dlatego przeniósł ją do ciężej rannych.

W 1915 r. wszystkich przeraziły niespodziewane wieści o zbliżających się Niemcach, a zwłaszcza samoloty nadlatujące nad okolice Landwarowa. Wszyscy panicznie bali się bombardowań, więc na widok samolotu wybiegali z domów tak, jak stali. Odbiło się to na zdrowiu młodszej siostry Zofii. Róża Tyszkiewiczówna wręcz przestała chodzić i przez kilka tygodni leżała w łóżku. Dlatego ich matka postanowiła odesłać córkę do wileńskich apartamentów, które były przygotowane na wypadek konieczności opuszczenia Landwarowa.

Rodzina musiała opuścić dwór w Landwarowie w 1917 r., kiedy to przybyły carski generał przekazał ojcu Zofii, Władysławowi, telegram z rozkazem ewakuacji. Wybuchła panika, ponieważ Władysław musiał wycofać się wraz ze szpitalem, a jego rodzina – do Wilna. W ten sposób rodzina się rozdzieliła.

Ostatecznie Niemcy zajęli Wilno. Gdy okupanci maszerowali ulicami, Zofia wraz z krewnymi siedziała w domu; inni ludzie również bali się wychodzić. Wszyscy czekali, jaki będzie stosunek okupantów do miejscowej ludności. Niemcy utworzyli biuro cywilne – w ten sposób stopniowo wszyscy mieszkańcy wymienili rosyjskie paszporty na niemieckie, ze zdjęciami i odciskami palców. Matka Zofii, dzięki swojemu obyciu i dyplomacji, zdołała zjednać sobie przychylność Niemców, co pozwoliło jej uzyskać stałą przepustkę na wizyty w majątkach w Landwarowie, Trokach i Zatroczu. W podróżach chętnie towarzyszyły jej dzieci.

Sytuacja nie była jednak łatwa, dlatego w 1917 r. z powodu narastających trudności Maria Krystyna Tyszkiewiczowa postanowiła wywieźć dzieci do Warszawy. Ze względu na pewne sprawy na Litwie wróciła z powrotem, a później znów wyjechała do dzieci.

W 1918 r. kobieta wraz z dziećmi gościła w rodzinnym majątku matki w Kruszynie, dokąd wreszcie powrócił Władysław Tyszkiewicz. W ten sposób po rozłące rodzina znów się spotkała. Był to niezwykle szczęśliwy moment w ich życiu.

Powrót do pustego dworu: życie na granicy

W 1922 r. życie Zofii Tyszkiewiczówny uległo zmianie – ona i Klemens Potocki otrzymali pozwolenie na ślub. Klemens był bardzo wrażliwy, wręcz sentymentalny, pragnął mieć własny dom i rodzinę. Datę ślubu wyznaczono na 26 sierpnia. Uroczystość miała być cicha, w małym drewnianym kościółku w Landwarowie, ponieważ murowany wciąż był w budowie. Nowa rodzina zamieszkała w niewielkim domku administracyjnym; pałac w Landwarowie po 1920 roku był zrujnowany, a gospodarstwo podupadło.

W Warszawie para prowadziła aktywne życie towarzyskie: wieczorki taneczne, obiady u przyjaciół lub krewnych, rauty w ambasadach. W marcu wracali do dworu w Landwarowie, gdzie matka Zofii wydzieliła im kilka dziesięcin ziemi pod uprawę warzyw. Owoce ich pracy wożono na wileński rynek. Ten interes przynosił rodzinie spore dochody. Hodowali również konie, krowy i świnie. Po pewnym czasie pełnomocnik kazał przerwać tę działalność, ponieważ mu się nie podobała. Klemens nie miał żadnego zawodu, więc ostatecznie wylądował w Brześciu. W ten sposób para po raz pierwszy rozstała się po ślubie.

Po traktacie ryskim w 1921 r. część ziem Tyszkiewiczów przypadła ZSRR, a część – Litwie. Granica przebiegała zaledwie kilka kilometrów od pałacu. Ze względu na bliskość granicy matka Zofii, Maria Krystyna, nie chciała odbudowywać pałacu, twierdząc, że grozi im wojna, a pobyt rodziny w Landwarowie jest tymczasowy.

W 1932 r. ojciec Zofii Tyszkiewicz-Potockiej zachorował na stwardnienie rozsiane. Choroba postępowała szybko. Często nie poznawał swoich bliskich. Matka Zofii pielęgnowała go z pomocą starego służącego, Bolesława Lelewskiego. Przez cztery lata Władysław leżał sparaliżowany.

Pod koniec lata 1936 r. jego stan drastycznie się pogorszył, jednak nikt nie spodziewał się, że umrze tak szybko. Zmarł 23 sierpnia tego samego roku; córka Zofia nie zdążyła przyjechać, by zobaczyć go jeszcze żywego.

Wspomina pogrzeb ojca, opowiadając, jak odprowadzała go piękną aleją nad jeziorem, którą tak lubił spacerować. Dwór w Landwarowie był jego ukochanym dziełem, nic więc dziwnego, że w jego pogrzebie wzięli udział wszyscy okoliczni mieszkańcy, a nawet rabin z żydowską delegacją. Władysław został pochowany w kaplicy przy kościele.

II wojna światowa pozostawiła dwór w Landwarowie na pastwę losu

Wybuchła trzy lata później II wojna światowa rozproszyła cały ród Tyszkiewiczów i zmusiła rodzinę do opuszczenia ukochanego Landwarowa na zawsze. Zofia wyjechała zaraz po wybuchu wojny, inni krewni również stopniowo opuszczali Litwę. Po wojnie Zofia prowadziła w Warszawie antykwariat. Jej mąż trafił do obozu, a syn zginął w obozie koncentracyjnym. Po wojnie Zofia miała kiosk z kawą i ciastkami, a następnie mały antykwariat. Zmarła w 1989 r. w Warszawie.

Siostrzenica Zofii wspomina: Ciocia Zofia była osobą niezwykle ciepłą, kochającą nas wszystkich, o niesamowicie pogodnym usposobieniu. Potrafiła fascynująco opowiadać o dzieciństwie spędzonym w Landwarowie, o odbytych podróżach, o dawnej modzie i karnawałowych zwyczajach. Dużo czytała i doskonale odnajdywała się podczas publicznych spotkań. Kiedy po raz pierwszy po wojnie papież przyjechał z Watykanu do Polski, tłumaczyła z języka włoskiego kazanie dla biskupów w Warszawie. Ostatnie lata życia Potocka spędziła w skromnym, małym mieszkaniu na Grochowie, przy ulicy Suchodolskiej 4a. Moralnie i finansowo starali się jej pomagać krewni zarówno ze strony ojca, jak i matki. Jednak zamiast ułatwić sobie życie, wolała wspierać Kościół.

Zofia Tyszkiewicz-Potocka pragnęła przekazać potomnym to, co gromadziła i opracowywała przez wiele lat, i to jej się udało. Podobnie jak to, co stanowiło sens jej życia po II wojnie światowej, która bezlitośnie rozrzuciła rodzinę Tyszkiewiczów po całym świecie i zniszczyła ich rodzinne gniazdo.