W miasteczkach często kryją się jeziora lub stawy. Nie inaczej jest w Landwarowie, który szczyci się swoim jeziorem Graužys. A jeziora nie istnieją bez własnych historii: tych osnutych legendą i tych prawdziwych.

Jak Tyszkiewiczowie odmienili jezioro

Kiedy hrabia Józef Tyszkiewicz postanowił kupić dwór w Landwarowie, pobliskie jezioro było zaledwie zwykłym polodowcowym zbiornikiem wodnym [2]. Akwen ożył dopiero, gdy rządy w majątku przejął syn Józefa, hrabia Władysław Tyszkiewicz, który powziął zamiar gruntownej przebudowy nie tylko wnętrz i fasad dworu, ale też całego otaczającego go terenu. W tym celu, jak powszechnie wiadomo, zaprosił słynnego architekta krajobrazu, Édouarda François André. Ten zaś stworzył na jeziorze sztuczny wodospad, przy którym obracało się koło młyna wodnego (jego ruiny zachowały się do dziś)

Włoski romantyzm na brzegu jeziora

Dla Władysława Tyszkiewicza romantyzmu wciąż było jednak za mało: jak wiadomo, „chorował” on na gorączkę włoskiej kultury i z zapałem nadawał wszystkiemu styl rodem z Italii. Dlatego nieprzypadkowo hrabia podpatrzył w Wenecji rzecz w naszych stronach dotąd niespotykaną – koncerty muzyków pływających po jeziorze łodziami, którymi można było się zachwycać, siedząc w ogólnodostępnej kawiarni wzniesionej na terenie parku.

Ponieważ dla hrabiego włoskiego stylu nigdy nie było zbyt wiele, nawet ówczesne przeprawy promowe przez jezioro odznaczały się wyjątkową estetyką. Zachowała się fotografia przedstawiająca podróż promem z Zatrocza do Landwarowa: „[n]a zdjęciu widać elegancką drogę oświetloną stylowymi latarniami”. Co ciekawe, autorem tego zdjęcia był sam architekt krajobrazu É. F. André, który zachował je w swoim rodzinnym albumie.

Za czasów rządów hrabiów Tyszkiewiczów jezioro było jeszcze stosunkowo niewielkie. Później postanowiono je znacznie powiększyć: w tym celu wykopano nieckę, a gdy okazało się, że jezioro nie napełni się w sposób naturalny, doprowadzono do niego wodę z jeziora Galwe. Troki i znajdujące się w nich jezioro Galwe od zawsze kojarzone były z jedną z najwybitniejszych postaci w historii Litwy – Witoldem Wielkim. Z tego powodu jezioro Graužys przez pewien czas nazywano nawet jeziorem wód Witolda Wielkiego (ponieważ woda w jeziorze landwarowskim pochodziła z jeziora Galwe).

Odrodzenie jeziora Graužys

Obecnie na brzegu jeziora Graužys znajduje się landwarowska fabryka dywanów oraz to, co pozostało z dworu w Landwarowie. Czy można zatem stwierdzić, że złoty wiek jeziora bezpowrotnie minął? Przede wszystkim nie da się zaprzeczyć, że podobnie jak większość dziedzictwa kulturowego, krajobraz Landwarowa został niemal doszczętnie zniszczony podczas wojen. Później, gdy dwór w Landwarowie przeszedł w ręce fabryki dywanów, uporządkowaniem jego otoczenia zajęli się inżynierowie zakładu, Kazys Atkočiūnas i Jonas Auštakis. Pragnąc przywrócić parkowi choć ułamek dawnej świetności, zwozili i szlifowali kamienie, odtwarzali groty, ścieżki oraz – co równie ważne – urokliwy wodospad.

Mimo to samo jezioro pozostawało niejako na uboczu i dopiero w zeszłym roku podjęto działania mające na celu przywrócenie mu dawnego blasku: z funduszy Unii Europejskiej pozyskano ponad 1,5 miliona Eur na poprawę infrastruktury wokół akwenu. W planach jest zagospodarowanie brzegów jeziora Graužys, co pozwoli stworzyć nowe centrum przyciągające mieszkańców i turystów, a także poprawi warunki do rekreacji, wypoczynku i aktywności fizycznej. Działania te mają również stworzyć dogodne środowisko dla przyciągnięcia prywatnych inwestycji i rozwoju sektora usług.

Kiedy hrabia Józef Tyszkiewicz odkupił dwór od Zubowów, głównym kryterium zakupu była linia kolejowa. Jego syn, Władysław Tyszkiewicz, zafascynowany Włochami, wyniósł jezioro na piedestał, czyniąc z niego zarówno obiekt estetyczny, jak i alternatywny szlak komunikacyjny. Prawdopodobnie jezioro już nigdy nie doświadczy tak wielkiej uwagi, jak w czasach świetności rodu Tyszkiewiczów, jednak widać wyraźnie, że jezioro Graužys żyje, zmienia się i dostosowuje do ducha epoki: być może dziś nie potrzebujemy już promu, ale tętniącego życiem nabrzeża?