Wczesna utrata rodziców i „rosyjski” świat młodości

Józef Tyszkiewicz (1835–1891), podobnie jak jego bracia, urodził się w Łohojsku – rozległych dobrach na terenie dzisiejszej Białorusi, odziedziczonych po Wasylu Tyszkiewiczu, panu na Łohojsku i Berdyczowie. Jednak jego historia nie zaczęła się od sielskiego obrazka dzieciństwa, lecz od wczesnej pustki: rodzice – Józef i Anna z Zabiełłów – zmarli przedwcześnie, a los chłopców spoczął w obcych rękach. Kiedy w domu brakuje rodziców, pojawiają się zasady. Kiedy brakuje ciepła, pojawia się porządek.

Pierwszym poważnym autorytetem był Adam Jocher – wybitny bibliograf i wykładowca akademicki. Wniósł on do wychowania synów Tyszkiewicza dyscyplinę: więcej jasności, obowiązku i struktury, a mniej sentymentów. Z kolei muzyka zawitała do tego pałacu jako zupełnie inny świat – przez pewien czas Józefa uczył sam Stanisław Moniuszko, który z tego powodu zamieszkał nawet w łohojskim pałacu, pełnym starożytnych relikwii i znaków historii. Jednak dla najmłodszego Józefa lekcje te nie stały się zawodem ani powołaniem. Wyniósł z nich miłość do domowych koncertów, to szczególne uczucie, gdy muzyka nie jest sceną, lecz atmosferą – tłem życia, towarzyszącym nawet wtedy, gdy los skręca na zupełnie inne, bardziej wyboiste ścieżki. A kiedy Jocher odszedł, edukacja chłopców przeszła w ręce przypadkowo dobranych nauczycieli.

Józef, najprawdopodobniej po dziadku Michale, odziedziczył bujną wyobraźnię, silny temperament i skłonność do służby wojskowej. Dlatego jego droga powiodła do Petersburga, do działającego tam Korpusu Paziów. Trwająca kilka lat nauka nie dotyczyła tyle ocen, co środowiska, które kształtuje człowieka po cichu, ale nieodwracalnie. Józef dorastał w rosyjskim świecie, miał wielu przyjaciół wśród Rosjan, a duch polskości i patriotyzmu nie był dla niego codziennym powietrzem, lecz raczej odległą rodzinną opowieścią – czymś, o czym się słyszy, ale nie zawsze rozumie. Dlatego jego późniejszy wybór wydaje się logiczny: po ukończeniu nauki przyjął przydział wojskowy w Sumskim Pułku Huzarów w Wilnie, a wkrótce został adiutantem dwóch kolejnych generał-gubernatorów wileńskich – najpierw Bibikowa (uważanego za surowego), a następnie Nazimowa (łagodniejszego).

Ten fragment biografii jest ważny nie tylko jako fakt z kariery. Józef żył w dwóch rzeczywistościach. Jedna – ojczysta, z nazwiskiem rodowym, ziemią i tradycją. Druga – imperialna, z mundurem, rozkazem i szczeblami kariery. I to właśnie z tej dwoistości rodzi się później typ człowieka, który potrafi zaskakiwać: czasem lojalny wobec systemu, a czasem nagle – w sposób nieprzewidywalny – rzucający mu wyzwanie.

Milion rubli, trzej bracia i różne losy: Birże, Waka, Połąga i droga do Landwarowa

Podział dóbr rodzinnych otworzył przed Józefem Tyszkiewiczem pole możliwości, na którym nie musiał już ostrożnie planować ani żyć „stosownie do okoliczności”. Józef, podobnie jak jego dwaj bracia, odziedziczył po wuju Janie – pierwszym ordynacie birżańskim – po milionie rubli. Nie był to symboliczny spadek, lecz poważny kapitał, który pozwalał działać od razu, z rozmachem i samodzielnie.

Do tego doszła ziemia: w okolicach Oszmiany i Wilejki przypadł mu Izabelin – około 89 włók ziemi ornej, 22 włóki łąk i 49 włók lasów, graniczących z dobrami Tyszkiewiczów w Wołożynie, dawnym hrabstwem mołodeczańskim i Lebiedziewem.

1 włóka ≈ 21,36 hektara

Odziedziczył również Połągę na Żmudzi – wówczas jeszcze spokojną, mało komu znaną wioskę rybacką – oraz inne rozległe, w większości zalesione tereny na Litwie i Polesiu. Jednak prawdziwa historia nie zaczyna się od wielkości działek, ale od tego, co każdy z braci postanowił zrobić z tym dziedzictwem.

Najstarszy brat Michał, bardzo wysoki, z długą rudą brodą, ciepły i otwarty człowiek, otrzymał dobrze zorganizowaną ordynację birżańską na północy Litwy. Nie miał żyłki do rolnictwa i wcale jej nie szukał. Zamiast tego Michał stał się namiętnym archeologiem i kolekcjonerem: znaczną część swojego majątku przeznaczył na starożytne znaleziska, rzeźby, biżuterię i złote monety. Pociągało go nie codzienne zarządzanie, lecz poczucie odkrywania. Wiele czasu spędzał za granicą – na wyprawach naukowych i poznawczych do Nubii i Egiptu, wykopaliskach archeologicznych we Włoszech i Afryce Północnej, a także na egzotycznych polowaniach. W Birżach bywał rzadko, a jego kontakt z rodziną miał charakter raczej epizodyczny niż stały.

Średni brat, Jan Witold Emanuel, wybrał zupełnie inny kierunek. Przypadła mu Waka – duży, strategicznie położony majątek niedaleko Wilna, liczący 4 735 dziesięcin ziemi. W 1860 roku, na fundamentach starego domu, wzniósł reprezentacyjny pałac, przypominający swoją architekturą Łazienki Królewskie. Nad frontonem stanęły klasycystyczne figury dłuta rzeźbiarza Kucharzewskiego, a cały zespół świadczył nie tylko o bogactwie, ale i o ambicji stworzenia centrum kulturalnego. Na życzenie żony, słynącej z urody Izabeli z Tyszkiewiczów, Jan przeniósł główną rezydencję bliżej Wilna. Od tego czasu pałac w Wace powoli stawał się skarbnicą sztuki i historii: gromadzono tu dzieła sztuki, gobeliny, w tym XVIII-wieczne „Verdure” z herbem Pociejów, pochodzące z wileńskiego pałacu Ludwika Tyszkiewicza, oraz inne cenne pamiątki historyczne. Waka stała się nie tylko miejscem zamieszkania, ale i reprezentacyjną wizytówką rodziny.

Na tle tych dwóch braci wybór Józefa wydaje się bardziej impulsywny, nieco teatralny, ale nie mniej przemyślany. Kupił on od dwóch córek marszałka Dąbrowskiego nieco zaniedbany, lecz malowniczo otoczony lasami XVII-wieczny zamek w Landwarowie. Wraz z nim nabył ziemię, lasy i folwarki: Pietuchowo, Karpiówkę, Ustronie, Raczkuny. Sama nazwa „Landwarów” już wtedy obrosła legendami. Miejscowi opowiadali, że dobra te należały niegdyś do Niemca o nazwisku Warow, dlatego mówiono „Land von Warow” – ziemia Warowa, od czego miała pochodzić nazwa Landwarów.

Położenie geograficzne tego miejsca było niemal idealne: zaledwie 18 kilometrów od Wilna, 7 kilometrów od Trok i tylko 4 kilometry od Waki. Z dobrami brata Landwarów łączyła szeroka leśna aleja, a sama droga z Wilna brzmiała jak trasa ówczesnego miejskiego życia. Wyjeżdżało się od pałacu Tyszkiewiczów, należącego do wuja Benedykta – pana na Czerwonym Dworze – u zbiegu ulic Zawalnej i Trockiej. Dalej droga wiodła przez Pohulankę, obok klasycystycznego domku Napoleona, gdzie należało uiścić opłatę rogatkową. Za Ponarami i Górą Ponarską, wyznaczającą granicę miasta, podróżny wyjeżdżał na szeroki, piaszczysty trakt z czasów Katarzyny II, rozwidlający się w trzech kierunkach: na Kowno, na Białą Wakę oraz prosto do Landwarowa i Waki. Przy drodze stała barokowa kapliczka – wzniesiona jeszcze przez jezuitów, odnowiona w XVIII wieku przez księżną Ogińską i uważana za cudowną. Podczas powstania listopadowego w 1831 roku mieścił się tu rosyjski sztab, a najstarsi mieszkańcy okolic opowiadali o szarży polskich ułanów, kiedy to w decydującym momencie chmury piasku i kurzu uniesione przez wiatr niespodziewanie oślepiły rosyjską kawalerię. Taką drogą nie jedzie się do zwykłego majątku. To droga do miejsca, w którym każdy zakręt ma już swoją pamięć, a sama przestrzeń od pierwszej chwili domaga się większego rozmachu.

Kozacy, bandyci i trzy brodate „kłusaki”: epoka landwarowskich ekscesów i obietnica abstynencji

Po nabyciu Landwarowa hrabia Józef Tyszkiewicz niezwłocznie zamieszkał w nowej rezydencji i rzucił się w wir ruchliwego, publicznego i intensywnego życia, nieustannie balansując między dworem a Wilnem. Obowiązki służbowe ciągle wzywały go do miasta, a wysoka ranga w hierarchii wojskowej Imperium Rosyjskiego dawała mu jeszcze jeden wyjątkowy przywilej – przydzielono mu dwudziestu pięciu Kozaków, doskonale wyszkolonych jeźdźców. Józef pozwolił im sprowadzić żony, więc w Landwarowie pojawił się nie tylko zbrojny oddział, ale i swoista zamknięta, lojalna społeczność – dwadzieścia pięć Kozaczek, silnych i gotowych na życie nie w komforcie, lecz w ciągłym ruchu.

Była to siła, na której można było polegać. A Józef był człowiekiem, który nie znosił spokoju. Obdarzony bujną wyobraźnią, porywczym temperamentem i nieustanną potrzebą działania, nie unikał sytuacji – on je kreował. Opowieści o gniazdach zbójców przy Górze Ponarskiej kusiły go nie jako zagrożenie, lecz jako wyzwanie. W okolicy wciąż żywa była pamięć o Piekarskim – który około 1809 roku zebrał kilkusetosobową bandę i napadał na kupców zmierzających do Wilna. Człowiek ten nie był zwykłym rzezimieszkiem: znał kilka języków, potrafił się wcielać w różne role, ograbiał nawet utytułowanych podróżnych, a wojsko musiało z nim walczyć jak z regularnym wrogiem. Choć Piekarski został ostatecznie schwytany, okolice Ponar jeszcze długo uchodziły za niebezpieczne.

Józef, jakby celowo chcąc zmienić tę reputację, wraz ze swoimi Kozakami stanął do starcia z dwudziestoosobową grupą bandytów. Nie był to symboliczny pokaz – potyczka była poważna, choć obyło się bez większych ofiar. Wieść o tym wydarzeniu szybko się rozeszła, a młody pan na Landwarowie stał się postacią, o której opowiadano. Jego wygląd tylko wzmacniał legendę: wysoki, smukły, o krótko ostrzyżonych po wojskowemu rudych włosach, niebieskich oczach na smagłej twarzy, znakomity jeździec, zawsze wyprostowany, dumny, rzucający się w oczy. Tacy ludzie nie pozostają w mieście niezauważeni – stają się zjawiskiem.

Jeszcze większą sensację budziły jego występy w Wilnie. W Petersburgu Józef kupił trójkę wspaniałych kłusaków i jeździł nimi po mieście nawet w najbliższe ulice – z pompą, z jawną ostentacją. Drażniło to generał-gubernatora Nazimowa, który kazał odesłać konie na wieś. Rozkaz wykonano: kłusaki pojechały do Landwarowa. Jednak Józef nie był człowiekiem, który traktowałby zakaz jako granicę. Przyjął go jako zaproszenie do improwizacji.

Hrabia wynajął trzech brodatych, silnych mężczyzn, hojnie im zapłacił i… zaprzągł ich do sań. W środku – jeden z rudą brodą, po bokach – dwaj z czarnymi. Takim zaprzęgiem zaczął jeździć po Wilnie. Tym razem cierpliwość władz się wyczerpała – konsekwencje były poważniejsze niż wcześniejsze reprymendy. Jednak natura Józefa pozostała niezmienna: nie potrafił żyć bez testowania granic. Dżygitówki – skoki przez bryczki – czy inne niebezpieczne wybryki nie były dla niego przypadkowymi epizodami, lecz stylem życia. Tak właśnie rodziła się sława: nie z jednego czynu, ale z konsekwentnego powtarzania. Dziś – brodaci mężczyźni zamiast koni, jutro – kolejna historia, którą miasto będzie przekazywać z ust do ust.

Jednak jeden epizod zmienił wszystko. Po wielkiej uczcie w Wilnie służący znaleźli Józefa kompletnie pijanego na ulicy i przyprowadzili do domu. Po przebudzeniu zderzył się z uczuciem, którego wcześniej nie doświadczył – nie ze strachem ani wstydem przed innymi, lecz z głębokim wstydem przed samym sobą. Taki stan dla człowieka przyzwyczajonego do panowania nad sytuacją był nie do zniesienia. W tamtej chwili przysiągł, że do końca życia nie tknie alkoholu. Obietnica nie była symboliczna: odtąd nawet podczas najbardziej uroczystych kolacji zamiast wina podawano mu lemoniadę.

To nie był drobiazg. To był punkt zwrotny. Człowiek, który do tej pory zdawał się żyć jak gracz, nagle sam wyznaczył sobie zasadę – i się jej trzymał. Takie zasady nie zmieniają charakteru, ale go koncentrują. I od tego momentu ekscesy w życiu Józefa zaczęły ustępować, robiąc miejsce dla decyzji innej wagi.

Cień powstania, zasady żony i trzaśnięcie drzwiami kariery: odejście z wojska i droga do Paryża

Czasy stawały się niespokojne, a nawet najbarwniejsze osobiste historie zaczynały brzmieć inaczej, gdy wokół narastało napięcie polityczne. W całym kraju rosło niezadowolenie z władzy imperialnej. W Warszawie i Wilnie, pod przykrywką zjazdów towarzystw rolniczych, coraz liczniej gromadziła się polska szlachta. Kształtowały się dwa obozy: tak zwani „Biali”, którzy wierzyli, że niepodległość można osiągnąć stopniowo – poprzez reformy i kompromis z Petersburgiem, oraz „Czerwoni”, wzywający do radykalnych działań. Powstanie przestało być tylko możliwością, a stało się przeczuciem. Na Litwie oddziały powstańcze potajemnie organizował Zygmunt Dołęga Sierakowski.

Hrabia Józef Tyszkiewicz na tym rozdrożu zajął niepopularne stanowisko. Był zdecydowanym przeciwnikiem rozlewu krwi i represji. Jako absolwent rosyjskiej szkoły wojskowej, służący w rosyjskiej armii, doskonale rozumiał potęgę militarną imperium i nie żywił romantycznych złudzeń. W jego oczach garstka idealistów nie mogła pokonać regularnej armii. Widział nie tylko ideę, ale i cenę – bezsensownie ginących młodych ludzi, którzy, jego zdaniem, mogliby przysłużyć się ojczyźnie w inny, długofalowy sposób.

Ogłoszony 3 marca 1861 roku manifest władz carskich, obiecujący chłopom ziemię i mający osłabić nastroje powstańcze, przyniósł odwrotny skutek. Na wsiach wybuchły niepokoje. Chłopi byli oburzeni: pańszczyzna miała pozostać jeszcze przez dwa lata, opłaty wykupne były wysokie, a prawo wykupu ograniczało się jedynie do domu z ogrodem i części ziemi – zazwyczaj mniejszej niż ta, którą dotychczas uprawiali. Wielu liczyło na parcelację magnackich latyfundiów. Kiedy to nie nastąpiło, rozczarowanie przerodziło się w otwarty gniew.

Zamieszki rozpoczęły się w majątku Iwie, należącym do hrabiny Zamoyskiej. Generał-gubernator Nazimow nakazał użycie siły, jednak Józef Tyszkiewicz powstrzymał go i obiecał, że sam opanuje sytuację. O dziesiątej rano, na czele oddziału Kozaków, wkroczył na rynek w Iwiu: szable pozostały w pochwach, ale w powietrze wzniosły się nahajki. Tłum się rozsypał – kto mógł, uciekał bocznymi uliczkami, pozostali padli na kolana, przypadkowo „wskazali” rzekomych podżegaczy, otrzymali chłostę i zostali odesłani do domów. Porządek przywrócono szybko, ale ten epizod stał się moralnym punktem zwrotnym. Patriotycznie nastawieni Polacy potępili go. Hieronim Kieniewicz, który później został szwagrem Józefa, przedstawił w Komitecie Wileńskim plan dywersji w Rosji, proponując wykorzystanie mas chłopskich. Plan został przyjęty, a Józef, choć sam nie popierał powstania, przeznaczył na tę strategię środki. To kolejny jego wewnętrzny paradoks: odrzucał romantyzm zrywu, ale wspierał działania, które w jego oczach wpisywały się w logikę ówczesnej polityki.

Osobiste decyzje dojrzewały równolegle z politycznymi. Rodzina – wujowie i starsi bracia – uznała, że Józef powinien się ożenić. Za odpowiedni uznano ród Horwattów. Aleksander Horwatt, ojciec przyszłej panny młodej, przez wiele lat pełnił funkcję marszałka guberni kijowskiej, był zwolennikiem „Białych”, zdecydowanym przeciwnikiem powstania i powszechnie szanowanym patriotą. Matka, Klotylda z Wołodkowiczów, właśnie wróciła z trzema córkami z rocznej podróży po Europie. Opowiadano, że przywiozła z Paryża tyle ubrań i tkanin, że celnicy nie uwierzyli w ich niehandlowe przeznaczenie i nałożyli ogromne cło.

Józef został wysłany do Barbarowa – majątku Horwattów na Polesiu, nad rzeką Prypeć, by poznać najmłodszą córkę, Zofię. Nie była pięknością: nieco pulchna, o okrągłej twarzy, cienkich włosach upiętych w kok, nieszczególnie dbająca o wygląd. Początkowo Józef się wahał, ale pogodny charakter Zofii, jej spokój i szczerość stopniowo go do niej przekonały. W 1861 roku w Barbarowie odbył się ślub, po którym nowożeńcy wyjechali, by zamieszkać w Landwarowie.

Zofia pragnęła stworzyć polski, katolicki dom. Raził ją rosyjski mundur męża i rosyjski powóz. Chcąc ją uspokoić, Józef przebrał stangreta i służącego w stroje krakowskie i takim „galicyjskim” zaprzęgiem zawiózł żonę do Wilna. Policja jednak szybko zwróciła uwagę na zakazane stroje narodowe: służący i stangret zostali aresztowani i ukarani chłostą. To wydarzenie stało się iskrą. Józef udał się do Nazimowa, zażądał wyjaśnień, zerwał epolety, rzucił je wraz z szablą pod nogi generała i oświadczył, że odchodzi ze służby. Trzasnąwszy drzwiami, wyszedł, doskonale zdając sobie sprawę, że może się to skończyć sądem wojennym i karą śmierci.

Przez kilka dni Józef i Zofia czekali w Landwarowie, nie wiedząc, co będzie dalej. Jednak Nazimow później zaprzeczał temu konfliktowi nawet w Petersburgu, twierdząc, że gdyby takie zdarzenie miało miejsce, adiutant już dawno zostałby rozstrzelany. Ten kryzys, w połączeniu z konsekwentnymi argumentami żony, przesądził o ostatecznej decyzji: Józef wystąpił z rosyjskiej armii. Chcąc uniknąć powstania, którego oboje nie popierali, wyjechali na dłuższy czas do Paryża – miasta, które w tamtym czasie symbolizowało nie tylko kulturę, ale i możliwość życia z dala od imperialnych konfliktów.

Dzieci, włości, woda i kolej: jak Landwarów stał się projektem, a Zofia – jego żelazną księgową

W tej rodzinnej historii osobiste decyzje nigdy nie kończyły się na uczuciach czy codzienności. Niemal natychmiast przekładały się na ziemię, budynki, kanały wodne i długofalowe rozwiązania, których skutki były widoczne przez dziesięciolecia. Rodzina powiększała się szybko i w różnych miejscach: w 1862 roku urodził się pierwszy syn Józef, który zmarł w wieku zaledwie czterech lat. Drugi syn, Aleksander, urodził się w Paryżu. Władysław, Antoni i Józef przyszli na świat w Landwarowie, a Maria, Feliks, Zofia i Helena Klotylda – na Żmudzi. Obok tych dzieci w życiu rodziny obecne były również te, które urodziły się jeszcze przed ślubem: opowiada się, że hrabina Zofia aktywnie i świadomie uczestniczyła w wychowaniu wszystkich dzieci Józefa. Po śmierci pierwszego dziecka Tyszkiewiczowie adoptowali Teklę – niezwykle piękną córkę Józefa, która później wyszła za mąż za Stanisława Rzewuskiego.

To nie była romantyczna, kameralna rodzina. Była to wielka, skomplikowana struktura, dlatego cel formułowano nie w kategoriach uczuć, lecz odpowiedzialności: zapewnić każdemu dziecku pozycję i majątek odpowiadający jego pochodzeniu. To właśnie stąd bierze początek przemiana Landwarowa z dworu w projekt.

Gospodarstwem zarządzano na szeroką skalę i bez zwłoki. W krótkim czasie wzniesiono nowoczesne budynki gospodarcze, młyny, cegielnię, dwie duże murowane stajnie – osobne dla koni pociągowych i wierzchowych. Nad bramą wjazdową umieszczono dużą rzeźbę konia z brązu – nie jako dekorację, lecz jawny znak pasji gospodarza. Jednak to, co najważniejsze, działo się nie na fasadach, ale w rzeźbie terenu. Otoczenie posiadłości w Landwarowie zostało gruntownie przekształcone. Głęboki jar, nad którym wznosił się XVII-wieczny zamek, zamienił się w duże sztuczne Jezioro Landwarowskie. Wodę doprowadzono sześciokilometrowym murowanym kanałem z jeziora Galwe, którego brzegi należały do majątku. Tamy regulowały poziom wody, tworząc nowe jezioro Bałcyk przy folwarku o tej samej nazwie. Spływająca woda napędzała fabrykę gwoździ i zasilała kolejne nowe jezioro – Malowankę.

Nie wszystko szło bez błędów. Jedna z decyzji skończyła się przypadkowym zalaniem doliny z rosnącym lasem, a później drzewa te przeszkadzały rybakom w wyciąganiu sieci. Jednocześnie jednak otworzyły się inne możliwości: szlak wodny do Trok, na wyspy jezior Galwe i Skaistis, pozwalał na organizowanie uroczystych wycieczek i nocnych pikników z pochodniami. Landwarów stał się nie tylko miejscem do życia, ale i scenografią – krajobrazem otoczonym lasami i dzikimi jeziorami.

Rozwój ten zbiegł się w czasie z szybką rozbudową kolei. W połowie XIX wieku nowe linie połączyły Petersburg z Warszawą, Kownem, Lipawą oraz granicą niemiecko-rosyjską w Wierzbołowie. Landwarów stał się ważnym węzłem komunikacyjnym. Józef zaproponował władzom rozwiązanie, które na pierwszy rzut oka wydawało się zaskakujące: nieodpłatnie przekaże niezbędne grunty pod kolej i na własny koszt wybuduje stację, warsztaty oraz domy mieszkalne dla pracowników – w zamian za prawo kupowania ziemi od obywateli rosyjskich. Władze się zgodziły. Prawo to stało się instrumentem, z którego Józef korzystał maksymalnie. Ponieważ Polakom zabroniono nabywania ziemi, wiele majątków trafiało pod jego hipotekę – najczęściej z licytacji za długi lub po konfiskatach przeprowadzonych po powstaniu styczniowym w 1863 roku. W ten sposób dobra rosły: Karaciszki, Miecowszczyzna, Podumble, Żośle, Korsaki, Dowgierdziszki, Buraki, Zakrzyże, Zatrocze, Granopol, Dębina i inne.

Majątki te były bardzo zróżnicowane. Karpiówka – niewielki dwór z cegielnią, warzywnikami, sadami owocowymi, stawami pełnymi karpi, domem administratora i XVII-wiecznym browarem; znalezioną tu podczas budowy urnę z brązu ze starożytnego grobu Józef podarował do muzeum Eustachego Tyszkiewicza w Wilnie. Korsaki i Żośle tworzyły jeden dobrze zarządzany kompleks rolniczy ze stawami rybnymi; w Korsakach stał niewielki, otynkowany na biało dwór z kolumnami, w Żoślach – nad jeziorem wciąż stał drewniany posąg Pojaty, datowany na początek XIII wieku. Granopol został skonfiskowany, a jego pałac zrównany z ziemią, podobnie jak Dębina, przymusowo sprzedana na mocy ukazu cara Aleksandra III. Zatrocze nad jeziorem Galwe, z widokiem na mury zamku w Trokach, owiane było legendą o św. Janie Nepomucenie i wiarą, że dopóki zniszczona figura nie zostanie przywrócona, jezioro co roku pochłonie jedno życie.

Obok tego rozmachu zarysowuje się również bardzo ludzki podział ról w rodzinie. Hrabina Zofia miała wyjątkowe wyczucie liczb i twardą rękę do księgowości. Józef, który w dzieciństwie przebił sobie oko i miał trudności z czytaniem, bardziej ufał rozwiązaniom technicznym, intuicji i eksperymentom: stawom, tamom, nowym pomysłom. W rodzinie żartowano: „Zofia majątek pomnaża, Józef – wydaje”. W rzeczywistości był to jednak model działania: on generował pomysły i napędzał projekty, ona je stabilizowała i trzymała w ryzach. Nieprzypadkowo, gdy pewnego razu przybył administrator, by przedstawić raport, Józef po prostu wycofał się do ogrodu, zostawiając wszystko żonie ze słowami: „Ja jestem głupi, żona mądra – niech ona zarządza”.

Również struktura służby świadczyła o skali: w rejestrze z 1866 roku wymienieni są lekarze, guwernantki, architekt, kasjer, sekretarz, pisarz prowiantowy, leśniczowie, stróże, a zimą – palacz pieców. Hrabina, mimo całej tej struktury, sama dbała o dom, dzieci i gości. A gości nie brakowało – ze względu na węzeł kolejowy ludzie „wpadali na chwilę” i zostawali na miesiąc. Po dziesięciu latach takiego życia dla Zofii stało się to zbyt uciążliwe. Zaczęto myśleć o przeprowadzce jak najdalej od węzła. Józef rozważał nawet emigrację, studiował mapy, zbierał informacje o krajach o podobnym klimacie – brano pod uwagę Kanadę. Zofia jednak się temu sprzeciwiła, uważając za swój obowiązek pozostanie na ojczystej ziemi. Ostatecznie plan odrzucono. W 1870 roku Józef kupił od generał-gubernatora wileńskiego hrabiego Zubowa majątek w Kretyndze, niedaleko odziedziczonej Połągi. Postanowiono przenieść tam główną rezydencję – i etap landwarowski powoli zaczął przechodzić do historii.