Start › Przeszłość › Krótka historia reklamy „Riwiery” Tyszkiewiczów
Krótka historia reklamy „Riwiery” Tyszkiewiczów
P
Przeszłość
PRZESZŁOŚĆ · ... · ...

Krótka historia reklamy „Riwiery” Tyszkiewiczów

Wielu turystów przybywających do dworu w Landwarowie w pierwszej kolejności odwiedza park dworski Tyszkiewiczów, nawet nie zdając sobie sprawy, że tuż po drugiej stronie stawu latem tętniło zupełnie inne – głośne, żywe, pełne ludzi – życie. Pod koniec XIX w. naprzeciwko pałacu, wzdłuż stawu, znajdował się ogród, trzy oranżerie (letnia, zimowa i nowa) oraz wędzarnia. Budynki łączył przestronny dziedziniec, na który można było wjechać drogą, która dziś stała się odnogą ulicy Paežerio.

Ręcznie rysowany, kolorowy plan zespołu dworskiego z jeziorem, ogrodami, numerami budynków i napisami w języku rosyjskim
Oranżeria letnia (3a), oranżeria zimowa (4) i nowa oranżeria (5), dziedziniec oranżerii (8) i ogród (9). Plan parku dworskiego w Landwarowie. 1891. Archiwum Okręgowe w Wilnie

Po zakończeniu długiej przebudowy pałacu, około 1900 r., hrabiostwo Władysław i Maria Krystyna Tyszkiewiczowie postanowili otworzyć obok letniej oranżerii kawiarnię – kawiarnię „Riwiera”. Pomysł ten nie był przypadkowy: przez Landwarów przejeżdżało wiele pociągów, a na stacji nie brakowało pasażerów przesiadających się i oczekujących na dalszą podróż. W miasteczku nie było gdzie przyzwoicie zjeść, a istniejące karczmy nie spełniały oczekiwań zamożniejszych podróżnych. Później w miejscowości powstał również hotel i zajazd Hillerowicza, jednak były one przeznaczone głównie dla skromniejszych gości.

Fragment mapy z zaznaczonym na zielono budynkiem nad jeziorem Landwarowskim, przy ulicach Paežerės i Kalnų
Kawiarnia Tyszkiewiczów „Riwiera” znajdowała się nad jeziorem, obok budynku mieszkalnego zespołu dworskiego, naprzeciwko pałacu (zaznaczona na zielono). Czerwone punkty oznaczają obiekty dziedzictwa kulturowego. Dane z Rejestru Wartości Kulturowych.

Stojące do dziś, lecz już opuszczone pozostałości kompleksu „Riwiery” nie przypominają dawnego gwaru, jednak nawet w takiej formie wciąż robią imponujące wrażenie. Specjaliści od dziedzictwa ustalili, że wzniesiony z czerwonej cegły budynek kawiarni posiadał przestronną salę z wysokim sufitem. Wyrazistą fasadę zdobiły prostokątne wieżyczki. Kompozycję fasady z obu stron zamykały dwie rzeźby atlantów. Z przodu znajdował się niegdyś kuty, dekoracyjny uchwyt na latarnię. Nocami zewnętrzna latarnia oświetlała brukowany dziedziniec i wskazywała gościom drogę.

Chcąc rozsławić nowe kurortowe przedsięwzięcie, Tyszkiewiczowie sięgnęli po sprawdzone i skuteczne w tamtym czasie środki reklamowe. Pierwszym krokiem było wybranie i publiczne utrwalenie nazwy. W języku ówczesnych wyższych sfer „riwiera” oznaczała wypoczynek, jakiego można było zaznać na wybrzeżach Włoch czy Francji. Landwarów miał brzeg jeziora, a wraz z powstaniem kawiarni, założeniem nowego ogrodu i otwarciem tropikalnej oranżerii, w wyobraźni gospodarzy miejsce to miało przypominać wybrzeża Morza Śródziemnego. Pomysł był mocny – pozostawało jedynie odpowiednio urządzić kawiarnię i rozreklamować cały kompleks.

Ówczesne fotografie ukazujące wygląd zewnętrzny kawiarni dowodzą, że budynek został rozbudowany: z obu stron „Riwierę” otoczyły parterowe dobudówki. Prawdopodobnie mieściły one kuchnię i pomieszczenia dla personelu. Przestrzenie użytkowe kawiarni uzupełniał przestronny drewniany taras. Wystawiano na niego krzesła w przypadku większego napływu gości lub podczas występów. Tak więc latem „Riwiera” zapraszała do spędzania czasu na świeżym powietrzu, a gdy robiło się chłodniej – do przeniesienia się do środka.

Stara czarno-biała fotografia: drewniana kawiarnia z tarasem i arkadami, aleja, krzesła, spacerujący goście
Kawiarnia „Riwiera” z letnim tarasem. Archiwum Wileńskiego Oddziału Terytorialnego Departamentu Dziedzictwa Kulturowego.

Miłośnicy spacerów mogli korzystać z przylegającego do kawiarni parku. W sosnowym zagajniku urządzono kapliczkę z drewnianymi ławeczkami dla tych, którzy pragnęli posiedzieć pod gołym niebem. Landwarów powoli zamieniał się w podwileński kurort, a sama „Riwiera” nabierała cech kompleksu rozrywkowego. Prywatna i komercyjna przestrzeń dworu zostały rozdzielone: otoczenie pałacu pozostało do dyspozycji gospodarzy, a udogodnienia „Riwiery” – dla gości.

Do „Riwiery” można było dotrzeć również drogą lądową. Gości kawiarni dowożono ze stacji powozami. Gdy tylko podjeżdżali, witała ich brama z wielkim napisem „CAFÉ RIVIERA”. Widoczna na pocztówkach budka stróża wskazuje, że wstęp był płatny i że pilnowano porządku. W tamtych czasach parki dworskie nie były otwarte dla przypadkowych przechodniów – potrzebny był konkretny cel wizyty.

Stara pocztówka z bramą i napisem CAFÉ RIVIERA, budką stróża oraz drogą do parku
Pocztówka uwieczniająca wejście do kawiarni „Riwiera”. Fotograf A. Jermakow. Moskwa: „Kontrahent Prasy”, 1907. Z albumu „Pocztówki z widokami Wilna 1897–1915” (2019).

Przy kawiarni znajdowała się również przystań. Goście pragnący nacieszyć się wodą mogli wypożyczyć łódkę i popływać po jeziorze. Momenty takich przejażdżek niejednokrotnie uwieczniano na fotografiach. Rogi przystani zdobiły dwa ogromne wazony z kwiatami, a jej krawędzie ze względów bezpieczeństwa były ogrodzone.

Stara pocztówka: drewniana przystań z wazonami, łódka na jeziorze, na drugim brzegu – wieże pałacu
Przystań kawiarni „Riwiera”. Fotograf A. Jermakow. Moskwa: „Kontrahent Prasy”, 1907. Muzeum Historyczne w Trokach.

Plan kampanii reklamowej musiał opierać się na środkach, które w tamtym czasie były skuteczne i mogły wyeksponować oferowane usługi. Głównymi kanałami promocji były prasa periodyczna i pocztówki. Reklama w gazetach i czasopismach stanowiła ważną część kampanii, jednak obecnie, bez przejrzenia obszernej prasy rosyjskiej i polskiej, nie sposób dokładnie określić, jak aktywnie zabiegali o to Tyszkiewiczowie.

Wiadomo jedynie, że w warszawskich czasopismach „Ogrodnik Polski” (1902, nr 21; 1903, nr 19) i „Dobra Gospodyni” (1904, nr 3) drukowano informacje handlowe o sprzedawanych przez majątek kwiatach, sadzonkach drzew owocowych i innych towarach. Przechowywane w Bibliotece Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk niepodpisane wycinki prasowe świadczą o tym, że otoczenie „Riwiery” niejednokrotnie gościło na łamach polskiej prasy.

Stara pocztówka z jeziorem, pałacem z wieżą i ludźmi na tarasie ze stolikami
Dziedziniec i przystań kawiarni „Riwiera”. Fotografia zreprodukowana metodą cynkografii i opublikowana w czasopiśmie. Biblioteka Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (LMAVB).

Pocztówka była w tamtych czasach podstawowym środkiem komunikacji międzyludzkiej. Trafienie na karty pocztowe i szerzenie w ten sposób idei kurortu nie było trudne: wydawcy poszukiwali nowych obiektów, pomysłów i możliwości biznesowych. Widoki Landwarowa na początku XX w. publikowali wydawcy z Petersburga, Moskwy i Wilna: Abraham Fiałko, Dawid Wizun, Bolesław Stadzewicz, Antoni Żukowski i Władysław Borkowski, Towarzystwo Czerwonego Krzyża św. Eugenii, „Kontrahent Prasy”, „Kontrahent Suworina” oraz Petras Vileišis. Większość z nich określała Landwarów bardziej neutralnymi nazwami, celowo nie kreując jednoznacznego wizerunku kurortu. Najwyraźniej w wielu przypadkach wydawcy nie otrzymali od hrabiostwa tak szczególnego zamówienia.

Stara pocztówka z owalnym widokiem brzegu jeziora, budynkami wśród drzew, polskim napisem u dołu
Kompleks kawiarni „Riwiera” widziany z wieży pałacowej. Fotografia zreprodukowana metodą cynkografii i opublikowana w czasopiśmie. Biblioteka Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (LMAVB).
Stara pocztówka z łódką na jeziorze, pałacem i wieżą kościelną w tle, napis Wilno Landwarowo-Rywjera
Pocztówka Towarzystwa Czerwonego Krzyża św. Eugenii reklamująca rozrywki wodne. Petersburg, 1909. Muzeum Historyczne w Trokach.

Od około 1907 r. wizerunek Landwarowa jako „riwiery” zaczął pojawiać się w publikacjach znanego wileńskiego wydawcy A. Fiałki (1 pocztówka), w wydawnictwach Towarzystwa Czerwonego Krzyża św. Eugenii w Petersburgu (1 pocztówka) oraz w produkcji firmy „Kontrahent Prasy” (4 pocztówki). Co szczególnie istotne, wizerunek ten konsekwentnie promowała działająca w Moskwie spółka prasowa „Kontrahent Prasy”. Posiadała ona wyłączne prawo do dystrybucji wydawanych przez siebie pocztówek w rosyjskiej sieci kolejowej. Pasażerowie kupujący te karty na różnych stacjach Imperium Rosyjskiego mogli w naturalny sposób zainteresować się nowym kurortem niedaleko Wilna. Prawdopodobnie Tyszkiewiczowie i goście kawiarni mogli nabyć pocztówki z Landwarowa również na miejscu.

Listy docierały do krewnych, znajomych i partnerów biznesowych, dzięki czemu wieść o nowym kurorcie niosła się dalej. Warto zaznaczyć, że najprawdopodobniej zawarto porozumienie między Tyszkiewiczami, Fiałką a „Kontrahentem Prasy”, ponieważ wszystkie pocztówki z Landwarowa – nawet te, które nie przedstawiały kawiarni „Riwiera” ani jej atrakcji – były opatrzone nazwą „Riwiera”. Ukazywanie prywatnej przestrzeni parku w ten sposób nie było do końca uczciwe, jednak atrakcyjne widoki działały jako potężne narzędzie reklamowe. Później, prawdopodobnie po zerwaniu relacji „Kontrahenta Prasy” z Tyszkiewiczami, ten sam zbiór widoków Landwarowa autorstwa A. Jermakowa był od 1910 r. wydawany przez następcę firmy, A. Suworin & Co., już bez oznaczenia „Riwiera”.

Stara pocztówka: ludzie przy wodospadzie w skalistym parku, napis Landwarowo Riwjera
Park dworski Tyszkiewiczów jako rzekoma część „Riwiery”. Wilno: A. Fiałko, 1907–1908. Biblioteka Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (LMAVB).
Stara pocztówka ze stawem w parku dworskim, obeliskiem na wzgórzu i drzewami, trójjęzyczny napis
Park dworski Tyszkiewiczów jako rzekomo nieodłączna część kawiarni „Riwiera”. Fotograf A. Jermakow (?). Moskwa: „Kontrahent Prasy”, ok. 1910. Biblioteka Narodowa w Warszawie.
Stara pocztówka: jezioro i pałac Tyszkiewiczów w oddali, napisy w językach rosyjskim, angielskim i polskim
Rzekome widoki kawiarni „Riwiera”. Fotograf A. Jermakow. Moskwa: „Kontrahent Prasy”, 1907. Biblioteka Narodowa w Warszawie.

Moskiewski fotograf A. Jermakow, który przybył do Landwarowa w 1907 r. na zlecenie „Kontrahenta Prasy”, również odniósł dodatkowe korzyści. Grupa robocza „Wiadomości Nauki i Edukacji” wydała zbiór stereoskopowych widoków tego fotografa, w którym znalazły się zdjęcia Wilna, Nowej Wilejki i Landwarowa. Technologia stereoskopowa pozwalała na uzyskanie trójwymiarowego obrazu – fotografię oglądało się przez specjalne okulary. Włączenie Landwarowa w szybko zyskującą wówczas na popularności falę rozrywek fotograficznych miało istotne znaczenie z punktu widzenia wysiłków na rzecz wypromowania tego nowo powstającego kurortu.

Fotografia stereoskopowa: przystań nad jeziorem, mężczyźni w łódce, w oddali pałac z wieżami
Landwarów. Przystań i pałac hrabiego Tyszkiewicza. Fotografowano od strony kawiarni „Riwiera”. Fotograf A. Jermakow. Moskwa: „Wiadomości Nauki i Edukacji”, 1907. Kolekcja Dainiusa Junevičiusa. Opublikowano w „Zbiory Muzeów Litewskich” (2017).

Hrabia W. Tyszkiewicz starał się przyciągnąć gości do „Riwiery” różnorodnymi wydarzeniami. Koncerty zespołu neapolitańskiego, występy wędrownych trup teatralnych, oświetlone łódki na jeziorze, a nawet pływająca scena teatralna na wodzie czy amatorskie wyścigi rowerowe – wszystko to tworzyło tło dla życia rozrywkowego. Zachowany plakat reklamujący kawiarnię świadczy o determinacji Tyszkiewicza, by oczarować przybywających wczasowiczów.

Do 1913 r. na Litwie nie było urządzeń do druku w kolorze, nic więc dziwnego, że hrabia zwrócił się do drukarni chromolitograficznej R. Golike i A. Wilborga w Petersburgu. W całej Rosji prawdopodobnie nie było wielu plakatów reklamowych, które w tak dowcipny sposób promowałyby kawiarnię. Na Litwie plakaty zazwyczaj wydawano z okazji wystaw artystycznych i rolniczych – były to druki ulotne, a ten w niczym ich nie przypomina. Do tej pory nie wiedziano o plakatach reklamujących litewskie przedsiębiorstwa komercyjne.

Kolorowy plakat z dwoma walczącymi zapaśnikami i napisem Café Riviera, Landvarowo
Plakat „Café Riviera”. Chromolitografia. Autor nieznany. Petersburg, R. Golike i A. Wilborg, 1900–1914. Wymiary 101 x 76 cm. Rosyjska Biblioteka Państwowa (Moskwa).

W fabule tego plakatu właściciel Landwarowa, W. Tyszkiewicz, choć z natury usposobienia pokojowego, został przedstawiony tak, jakby sam siebie pokonywał w stylu francuskich zapasów. Styl ten zaczął zyskiwać na popularności na Litwie około 1907 r., dlatego wybrany motyw był zarówno nieoczekiwany, jak i przyciągający wzrok. Dominujący w reklamie czerwony kolor jeszcze bardziej potęguje szokujące wrażenie walki.

Kawiarnia nie była ringiem i nie odbywały się w niej ani zapasy, ani poważne bójki gości – było to miejsce wypoczynku kulturalnych ludzi, więc wielu widzów musiało zadawać sobie pytanie: co Władysław chce przez to powiedzieć? Motyw ten miał subtelnie przekazać wiadomość: „Jeszcze nie wiecie, co was czeka w kawiarni Tyszkiewiczów »Riwiera«. Gospodarz postara się was zaskoczyć – nawet jeśli będzie musiał przejść samego siebie”.

Choć Tyszkiewiczowie wkładali wiele wysiłku w rozsławienie kompleksu rozrywkowego „Riwiery”, I wojna światowa i następujące po niej nieszczęścia całkowicie zmieniły historię Landwarowa. Landwarów nie stał się nową Riwierą, a budynki kawiarni powoli niszczeją, nigdy nie zyskawszy nowych funkcji.

Źródła i polecana literatura

  1. Rejestr Wartości Kulturowych. Dostęp online: https://kvr.kpd.lt/
  2. L. Balėnaitė. „Dwór w Landwarowie: badania historyczne”. Archiwum Okręgowe w Wilnie, f. 1019, ap. 11, b. 3253.
  3. Materiały zebrane przez Ž. Krūminytė na temat dworu w Landwarowie. Archiwum Wileńskiego Oddziału Terytorialnego Departamentu Dziedzictwa Kulturowego.
  4. „Pocztówki z widokami Wilna 1897–1915”. Oprac. Dalia Keršytė. Wilno: Litewskie Muzeum Narodowe, 2019, s. 203, 255, 361, 364, 384, 390, 422, 440, 468, 488, 489, 498, 515, 519, 566 i in.
  5. Dainius Junevičius. Projekt badań i upowszechniania przestrzennych fotografii Litwy przechowywanych w litewskich muzeach i kolekcjach prywatnych. „Zbiory Muzeów Litewskich”, 2017, nr 16, s. 13–16.
  6. Giedrė Petreikienė. „Kawiarnia »Riwiera« – oaza rozrywki w kurortowym miasteczku Landwarów” [źródło internetowe]. „Klevų alėja”, 28 lutego 2019 r.
UDOSTĘPNIJ