Na przełomie XIX i XX wieku Édouard François André był jednym z najwybitniejszych europejskich architektów krajobrazu, kształtującym nowoczesne podejście do sztuki parkowej. Jego nazwisko było znane we Francji, Włoszech i Niemczech, a dziś jest nierozerwalnie związane również z Litwą – z parkami w Landwarowie, Wace, Zatroczu i Połądze. Jednak spośród wszystkich tych dzieł to właśnie park w Landwarowie uważany jest za prawdziwe arcydzieło André, miejsce, w którym jego idee przybrały najpełniejszą, najodważniejszą i najbardziej skończoną formę.

Fakt, że twórca tej miary w ogóle przybył na Litwę, sam w sobie budzi podziw. Uważa się, że decydującą rolę odegrały tu autorytet, kontakty i postawa kulturowa hrabiego Władysława Tyszkiewicza. Nie było to przypadkowe zlecenie, lecz spotkanie dwóch światopoglądów – człowieka, który postrzegał krajobraz jako przestrzeń duchową, oraz artysty, który potrafił tę wizję przekuć w żywą formę.

Po przybyciu do Landwarowa André nie tylko „zaprojektował park” – on zakochał się w tym miejscu. Litewska przyroda wydała mu się idealnym środowiskiem do subtelnego dialogu między naturą a strukturą tworzoną przez człowieka. W porównaniu z innymi jego realizacjami, park w Landwarowie przeszedł najbardziej radykalne zmiany: przeprojektowano całą rzeźbę terenu, przekopano zbocza, uformowano nowe perspektywy. Wszystko to jednak robiono nie po to, by zademonstrować potęgę człowieka, lecz wręcz przeciwnie – by park wyglądał nie jak „nowo stworzony”, ale jakby istniał tu od zawsze.

André dążył do uzyskania wrażenia dojrzałości. Dlatego nie tylko sadzono tu nowe rośliny, ale również przesadzano już rosnące drzewa i krzewy, starannie dobierając ich formy, wysokość i ulistnienie. W parku rosło około 50 gatunków drzew i krzewów, z czego około 20 zostało świadomie wybranych i zaadaptowanych przez samego André. Nieprzypadkowo dominowały rośliny drobnolistne – po to, by listowie nie przysłaniało kwietników, osi widokowych i akcentów architektonicznych.

Jedną z najbardziej wyrazistych cech parku w Landwarowie jest system sztucznych i naturalnych skał. André stworzył tu swoisty „park górski”: masywy skalne, kamienne mosty, kręte ścieżki, schodki i strome brzegi, przywodzące na myśl alpejskie pejzaże. Sam architekt podkreślał, że miejsca, w których można tak organicznie i przekonująco formować sztuczne skały, zdarzają się w Europie niezwykle rzadko. Landwarów był dla niego prawdziwą perłą krajobrazu.

Park wyróżnia również unikalny wiadukt z podziemną sztuczną grotą, zbudowaną z żelbetu i cegły. Skonstruowano ją tak mistrzowsko, że niewtajemniczonym trudno uwierzyć, iż nie jest to naturalny twór przyrody. Równie ważnym elementem była woda. André zaprojektował skomplikowany, kunsztowny system: trzy stawy położone na różnych poziomach, połączone kaskadowym strumieniem, który spływając ze stromych skał, tworzył poczucie nieustannego ruchu i życia.

Park w Landwarowie jako przestrzeń duchową interpretował także badacz Vytautas Petrušonis, dostrzegając w nim ideę raju na ziemi. Według niego elementy takie jak obelisk, most-wiadukt z grotą, wodospad czy tak zwana „aleja filozofów” służyły nie tylko spacerom, ale również medytacji, oczyszczeniu i wewnętrznej refleksji. W pełni współgrało to ze światopoglądem samego André, który podsumował go zdaniem: „Piękno to aktywna siła służąca realizacji wiecznych idei”.

Myśl ta idealnie rezonowała z duchem hrabiego Władysława Tyszkiewicza. Był on pacyfistą i intelektualistą, nie lubił polowań, nie palił i unikał „obowiązkowych” w tamtych czasach arystokratycznych rozrywek. Zamiast nich wybierał – i proponował innym – spacery po parku w Landwarowie, służące nie tylko podziwianiu piękna, ale i rozmyślaniom. Park nie był dla niego dekoracją, lecz częścią filozofii życia.

Odtwarzanie obrazów z pomocą sztucznej inteligencji

Dziś, po ponad stuleciu, stworzona przez André struktura parku w Landwarowie wciąż uważana jest za wzorcową i nieskazitelną. Współczesne technologie pozwalają jednak pójść o krok dalej: dzięki sztucznej inteligencji stare, wyblakłe i czarno-białe fotografie mogą zostać ożywione, pokolorowane i zrekonstruowane tak, byśmy mogli zobaczyć park niemal w takiej postaci, w jakiej istniał za czasów André i Tyszkiewicza. Daje to możliwość nie tylko studiowania historii, ale i wizualnego jej doświadczania, jakbyśmy na krótką chwilę przenosili się do epoki, w której piękno kreowano jako świadomą, żywą siłę.

• Giedrė PETREIKIENĖ, Wilno, Aleja Klonowa
• Szlak parków Édouarda François André na Litwie : przewodnik po trasie turystycznej. 2011, 32 s.
• Narkowicz, Liliana, Tyszkiewiczowie z Landwarowa, rękopis, z jęz. polskiego tłum. Jolita Karčevska-Rus, 2018. Tłumaczenie z: Narkowicz, Liliana. Tyszkiewiczowie rodem z Landwarowa, 2013.
• Petrušonis, Vytautas. Znaczenie kontekstu kulturowego w ocenie kompleksu architektonicznego. Urbanistyka i architektura, 2010/34(5), s. 252–261.