Badając dzieje Landwarowa przed I wojną światową

Na przełomie XIX i XX wieku pocztówki stanowiły jeden z najważniejszych środków komunikacji międzyludzkiej. Przesyłano na nich pozdrowienia, dzielono się wrażeniami z podróży, a dla artystów i fotografów były one wygodnym sposobem na zaprezentowanie swojej twórczości. Wraz z rozwojem technologii fotograficznych i technik druku rosło zapotrzebowanie na ilustrowane karty pocztowe, a w Imperium Rosyjskim każdego roku pojawiali się nowi wydawcy.

Litwa nie była tu wyjątkiem – również tutaj prężnie działali wydawcy pocztówek. Landwarów, jako przedmieście Wilna, najczęściej pojawiał się na kartach obok widoków stolicy. Jednym z najpopularniejszych motywów był tunel kolejowy w Ponarach – ówczesne osiągnięcie inżynieryjne. Jedną z najwcześniejszych pocztówek z widokiem tunelu wydał pod koniec 1904 r. wileński wydawca Dawid Wizun. Wypuścił on 61 serii pocztówek poświęconych Wilnu, jednak po opublikowaniu karty z tunelem Landwarów przestał go interesować.

W 1906 r. wileński inżynier Piotr Wilejszy wydał pocztówkę z tunelem w Ponarach jako część zestawu 30 kart: po cztery dla Wilna i Trok oraz jedną dla tunelu. Na pocztówce zaproponowano litewską odmianę nazwy Landwarowa – „Lintvariai” lub „Lendvarava”. Choć propozycje te się nie przyjęły, sama intencja była wówczas znacząca – stanowiła część szerszego procesu lituanizacji nazw miejscowych na Litwie.

Kilka pocztówek z widokami Landwarowa wydał również wileński wydawca i agent prasowy Abraham Fiałko. Sygnował on swoje karty pieczęcią wydawniczą z literami „A. F. W.”. Spośród 754 wydanych przez niego pocztówek sześć przedstawiało Landwarów: w tym kartę z drogą do Landwarowa oraz pocztówkę z letnikami spacerującymi brzegiem Jeziora Landwarowskiego, na której w tle widać pałac Tyszkiewiczów.

Landwarowem interesował się również znany wileński wydawca pocztówek Bolesław Stadzewicz (1875–1947). W latach 1906–1909 wydał on około 200 kart. Na zlecenie Stadzewicza pałac w Landwarowie fotografował słynny wileński fotograf Jan Hermanowicz. Wydawca wydrukował dwa zdjęcia jego autorstwa. Pocztówka „Pałac w Landwarowie” doczekała się dwóch wydań: pierwsze łączyło nazwy w języku polskim i litewskim, a w trzecim do tych dwóch języków dodano jeszcze nazwę rosyjską. Druga pocztówka, zatytułowana „Landwarów”, ukazała się w dwóch wariantach: polsko-litewskim oraz polsko-rosyjskim.

W latach 1906–1907 właściciel wileńskiego sklepu z materiałami piśmiennymi Antoni Żukowski zaczął wydawać pocztówki z widokami Wilna i Landwarowa. Wydawca współpracował z wileńskim fotografem W. Tomaszewiczem – informacja ta widnieje na samych kartach. Żukowski wydał około 80 pocztówek przedstawiających Wilno i okolice. Cztery z nich poświęcono Landwarowowi: ukazywały one pałac Tyszkiewiczów oraz Jezioro Landwarowskie. Niewykluczone jednak, że było ich więcej – jedno z wydań w kolorze pozwala przypuszczać, że również inne monochromatyczne pocztówki mogły mieć swoje barwne warianty.

Jedną pocztówkę z widokiem Landwarowa wydało również Towarzystwo Czerwonego Krzyża św. Eugenii – największa organizacja charytatywna w Rosji. D. Keršytė podaje, że w latach aktywnej działalności wydawniczej (1896–1917) towarzystwo opublikowało 6406 pocztówek. Spośród nich 79 poświęcono widokom Wilna, Trok i Landwarowa.

Choć towarzystwo współpracowało ze znanymi fotografami, przy pocztówce z Landwarowa podjęło współpracę ze wspomnianym wileńskim wydawcą A. Fiałką. Wydrukowano jeden widok pałacu Tyszkiewiczów, sfotografowany od strony kawiarni „Riwiera”. Zmieniono jednak nieco tytuł – bardziej podkreślono rozrywkowy charakter miejscowości i jej bliskość względem Wilna, a nie sam pałac Tyszkiewiczów.

Widoki Landwarowa wydawała również inna znana moskiewska spółka wydawnicza „Kontrahent Prasowy”, działająca w latach 1907–1910. Jej produktywna działalność nabrała tempa, gdy Aleksiej Suworin nabył zbiór negatywów fotograficznych od innego wydawcy, Dmitrija Jefimowa. Dzięki temu spółka mogła drukować obrazy publikowane już wcześniej przez Jefimowa, ale jednocześnie współpracowała z innymi fotografami.

Spółka posiadała wyłączne prawo do dystrybucji swoich pocztówek w kioskach na stacjach kolejowych w całym Imperium Rosyjskim. Wydawca poświęcał wiele uwagi widokom Wilna, Trok i Landwarowa. Część zdjęć do pocztówek wykonał moskiewski fotograf A. Jermakow.

Do Landwarowa przybył on w 1907 r. Pocztówki „Kontrahenta Prasowego” wyróżniają się wyraźnym elementem reklamowym – w podpisach i na obrazach akcentowana jest należąca do Tyszkiewiczów kawiarnia „Riwiera”. D. Keršytė zidentyfikowała trzy pocztówki z Landwarowa, istnieje jednak jeszcze jedna, oznaczona numerem seryjnym 64.

W 1910 r. agencja „Kontrahent Prasowy” zakończyła działalność, a jej spadkobiercą i następcą prawnym został Aleksiej Suworin, który wraz z partnerami w 1911 r. założył agencję „A. Suworin & Co.”. Spółka została przeniesiona do Moskwy, gdzie kontynuowała swoją działalność. Po tym, jak nowa firma zapewniła sobie wyłączne prawo do dalszej sprzedaży pocztówek w kioskach dworcowych, popularne serie z Wilna i okolic były wznawiane każdego roku.

Jednakże zdjęcia fotografa A. Jermakowa nie były już wykorzystywane do reklamowania kawiarni „Riwiera” Tyszkiewiczów, a ich tytuły stały się bardziej adekwatne do rzeczywistej treści obrazów.

Miasta i miasteczka położone przy głównych liniach kolejowych zawsze budziły zainteresowanie podróżnych, dlatego pocztówki o tej tematyce cieszyły się dużą popularnością. Pojawienie się Landwarowa na kartach pocztowych wiązało się z bliskością Wilna jako stolicy guberni. Wilno i jego okolice przyciągały uwagę zarówno lokalnych wydawców, jak i tych z Petersburga czy Moskwy.

Inicjatywy gospodarcze hrabiów Tyszkiewiczów miały ogromne znaczenie dla doboru obrazów na pocztówki oraz tworzenia chwytliwych tytułów. Na widokach dominowali Tyszkiewiczowie: wyraźnie eksponowano ich pałac oraz otoczenie kawiarni „Riwiera”. Landwarów sprawiał wrażenie kurortu, a same pocztówki reklamowały miejscowość, przynosząc korzyści i rozgłos właścicielom majątku. Wydawcy pocztówek w wielonarodowym Imperium Rosyjskim postrzegali miasteczko nie tylko jako polskie czy rosyjskie – było ono dla nich również litewskie.

Różnorodność językowa znajduje odzwierciedlenie także w nazewnictwie. Stare pocztówki stanowią ważną część naszego dziedzictwa, która wciąż nie została do końca zgromadzona i zbadana. W przyszłości mogą więc wypłynąć na światło dzienne nieznane dotąd widoki, pomagające wyobrazić sobie, jak miasto postrzegali turyści i goście – zza okna pociągu lub podczas krótkiego spaceru po opuszczeniu wagonu.

Pocztówki kryją w sobie również tajemnice. Przyglądając się uwiecznionym na nich postaciom, można dostrzec powtarzającą się sylwetkę mężczyzny w średnim wieku, ubranego w mundur, z czarną brodą i w kapeluszu z szerokim rondem. Kim on jest? Są też i prostsze zagadki. Karty pocztowe odzwierciedlają ponadto warstwy relacji narodowościowych: wystarczy spojrzeć na reklamę zewnętrzną pana Hillerowicza – znajdziemy na niej trzy języki, przy całkowitym zignorowaniu największej grupy etnicznej tego regionu.

Źródła i literatura:

• Tomas Petreikis. Widoki Landwarowa na pierwszych litewskich pocztówkach [źródło internetowe]. „Klevų alėja”, 2020-12-31.
• Tomas Petreikis. Kwestia nazwy Landwarowa na pierwszych litewskich pocztówkach [źródło internetowe]. „Klevų alėja”, 2020-11-30.
• „Pocztówki z widokami Wilna 1897–1915”. Opracowała Dalia Keršytė. Wilno: Litewskie Muzeum Narodowe, 2019, s. 203, 255, 361, 364, 384, 390, 422, 440, 468, 488, 489, 498, 515, 519, 566 i in.