Nieodkryta historia kobiety: jak jednoczyła ludzi i przyciągała gości do dworu

Mówiąc o dawnych litewskich pałacach i dworach, najczęściej wspomina się mężczyzn – ich właścicieli. Jednak u ich boku niemal zawsze stały równie silne kobiety. Jedną z nich była hrabina Maria Krystyna Aleksandra z Lubomirskich, później Tyszkiewiczowa, żona Władysława Tyszkiewicza, drugiego dziedzica dworu w Landwarowie i członkini rodu księcia Eugeniusza Adolfa Lubomirskiego.

Wniosła do Landwarowa znacznie więcej barw i, choć w tamtych czasach tak tego nie określano, w gruncie rzeczy była wyrazistą feministką – nie tylko na Wileńszczyźnie, ale i w Polsce.

Na pierwszy rzut oka Maria Krystyna, dorastająca w bogatej i wpływowej rodzinie książęcej, mogła wydawać się rozpieszczona – zarówno pod względem materialnym, jak i z uwagi na zainteresowanie mężczyzn. Miała wielu adoratorów, była też najmłodszą i najbardziej ukochaną siostrą czterech braci (córka ojca z pierwszego małżeństwa już wówczas nie żyła).

Z tych powodów hrabiego Władysława Tyszkiewicza, dziedzica dworu w Landwarowie, czekała długa i niełatwa walka o rękę ukochanej. Zakochawszy się w siostrze przyjaciela ze studiów na podstawie fotografii, do której zamówił nawet specjalną ramkę z zasłonkami, Władysław czekał aż pięć lat, zanim w 1892 r. Maria Krystyna została jego żoną.

Determinacja, by uczynić to miejsce lepszym i bardziej przytulnym – co zatrzymało Marię Krystynę w Landwarowie

Ojciec Władysława, hrabia Józef Tyszkiewicz, słynął ze słabości do kobiet i cieszył się pod tym względem złą sławą, co najprawdopodobniej przyczyniło się do długiej zwłoki Marii Krystyny. Hrabia Józef osiedlił w Landwarowie dwie nieślubne córki oraz syna, a dla swoich prawowitych dzieci zatrudniał wyłącznie piękne nianie.

Stosunek Marii Krystyny do tego typu relacji uwidocznił się później, gdy sama wychowywała dzieci. Zauważywszy skłonność wybranka swojej córki Zofii, Klemensa Potockiego, ku innej kobiecie, wielokrotnie próbowała odwieść go od tego wyboru.

Tymczasem hrabia Władysław Tyszkiewicz był całkowitym przeciwieństwem swojego ojca i nie dogadywał się z nim, dlatego odziedziczył jeden z najgorszych majątków w rodzinie – Landwarów. Stało się to poważnym wyzwaniem jeszcze przed ślubem: do zaniedbanego pałacu nie można było przywieźć rozpieszczonej damy. Z tego powodu zainwestowano ogromne środki w przebudowę rezydencji i zagospodarowanie jej otoczenia.

Jednak i to nie wystarczyło Marii Krystynie: w pierwszych latach małżeństwa czuła się obco w nieznanym miejscu i często odwiedzała krewnych w Warszawie. Lekarstwem na ten dyskomfort stała się aktywna działalność w samym Landwarowie. Hrabina w pierwszej kolejności zajęła się założeniem stadniny. W posagu przywiozła kilka wspaniałych koni swoich rodziców, które stały się jej fundamentem.

Wiele „pierwszych razów”: klub jeździecki, straż pożarna, towarzystwa i społeczności

Maria Krystyna Tyszkiewiczowa założyła w Landwarowie klub jeździecki, którego członkami byli głównie mężczyźni. Sama często jeździła konno w męskim stroju, po męsku, z łatwością pokonując najtrudniejsze przeszkody. W tamtym czasie była jedną z nielicznych profesjonalnych sportsmenek, które brały udział i wygrywały w największych zawodach jeździeckich w Rosji. W tej dziedzinie Maria Krystyna znacznie przewyższała swojego męża, który z powodu sprzeciwu ojca nigdy nie nauczył się dobrze jeździć konno.

Właściciele Landwarowa byli równorzędnymi partnerami w działalności społecznej. Wspólnie z Władysławem i Antonim Tyszkiewiczami Maria Krystyna założyła Towarzystwo Muzeum Nauki i Sztuki w Wilnie. Razem z mężem utworzyła również straż pożarną i pogotowie ratunkowe w okolicach Landwarowa.

Ówczesna prasa opisywała pożar domu stolarza, podczas którego hrabina jako jedna z pierwszych przybyła na miejsce zdarzenia i osobiście dowodziła strażakami, ponaglając ich do pośpiechu. Maria Krystyna patronowała również wileńskiemu funduszowi wsparcia pogotowia ratunkowego, przyciągając wielu znamienitych darczyńców.

Prasa przedstawiała Marię Krystynę jako żonę idealną – zawsze piękną i elegancką. Uważano ją za jedną z najbardziej stylowych kobiet w jej sferze. Jej mąż, hrabia Władysław Tyszkiewicz, obdarzony doskonałym gustem, również sam dobierał dla niej stroje. Zgodnie z ówczesną modą, podczas pobytów w Warszawie wraz z przyjaciółkami odwiedzała feministyczny klub kawiarniany „Ster”, gdzie dyskutowano o sprawach kobiet i czytano kobiecą prasę.

W najtrudniejszych czasach ujawnił się najsilniejszy charakter

Przede wszystkim – gdy jej mąż z powodu swoich poglądów politycznych został zmuszony do zamieszkania we Włoszech, hrabina Tyszkiewiczowa została sama, by dbać o rodzinne majątki. Spokojnie zarządzała sprawami między Wilnem a Landwarowem, mądrze kierując pracą administratorów dóbr.

Nawet w tym trudnym okresie nie zrezygnowała z działalności społecznej: w 1911 r. ofiarowała ziemię pod kościół Zwiastowania Pańskiego, przekazała również działkę pod budowę katolickiego kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Landwarowie i zadbała o to, by prace budowlane ruszyły jak najszybciej.

Ostatecznie to właśnie hrabina Maria Krystyna Tyszkiewiczowa uratowała cały majątek w Landwarowie. Po rozpoczęciu rosyjskiej okupacji wydano rozkaz wysadzenia rezydencji w powietrze.

Początkowo hrabina zapłaciła za informację, któremu żołnierzowi powierzono to zadanie. Następnie, ukryta za koniem, poczekała, aż wszyscy odjadą pociągiem, i zapłaciła owemu żołnierzowi 100 rubli za nietykalność Landwarowa. Była gotowa poświęcić życie dla obcego miejsca, które stało się jej domem, jednak później przez pewien czas mieszkała za granicą i nigdy więcej nie zobaczyła Landwarowa.