Przez 89 lat Dwór Landwarów należał do jednej rodziny. Od 1850 do 1939 roku jego właścicielami były trzy pokolenia Tyszkiewiczów: hrabia Józef, jego syn Władysław i wreszcie rodzina Władysława. Każde pokolenie zostawiło swój ślad w budynku, w parku i w życiu majątku. Najciekawsza w tej historii nie jest jednak wyłącznie architektura. Patrząc na kilka pokoleń po kolei, widać, jak pewne rzeczy w rodzinie się powtarzają, inne zmieniają, a jeszcze inne urywają się z powodu okoliczności, których nikt nie wybierał. To pytanie warto zadać także o własną rodzinę.

Pierwsze pokolenie: Józef i Zofia

W 1850 roku hrabia Józef Tyszkiewicz (1835–1891) kupił majątek od rodziny Szachnów; niektóre źródła podają jako rok zakupu 1855. Landwarów nie był jego jedyną posiadłością: Józef był także właścicielem majątku w Kretyndze, a w kolejnych dziesięcioleciach dokupował kolejne ziemie.

Józef poślubił Zofię z Horwattów, córkę rodziny szlacheckiej. Wśród ich dzieci byli synowie Władysław i Aleksander oraz córka, która tak jak matka otrzymała imię Zofia. W latach 1865–1866 nad jeziorem stanął pierwszy pałac Tyszkiewiczów, zaprojektowany przez niemieckiego architekta Friedricha Gustawa von Schachta. Nie był jeszcze neogotycki: jasny budynek z wysoką wieżą i fasadą zwróconą ku wodzie. Na litografii z tamtych lat po prawej stronie widać gotycką bramę zwieńczoną posągiem konia. Warto zapamiętać ten szczegół, bo konie wracają w tej rodzinie jeszcze wiele razy.

Drugie pokolenie: Władysław i Maria Krystyna

Syn Józefa, Władysław Tyszkiewicz (1865–1936), w 1886 roku ukończył Liceum Prawnicze w Petersburgu i pracował jako sędzia pokoju w Rydze. Jako dziedzic otrzymał majątki w Landwarowie, a pod koniec XIX wieku przeniósł się do Warszawy. Tam zasiadał w Komitecie Budowy Pomnika Adama Mickiewicza i w Komitecie Budowy Filharmonii, od 1903 roku stał na czele Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu, a w 1906 roku został wybrany posłem do I Dumy. Za działalność narodową władze carskie dwukrotnie zesłały go do guberni archangielskiej. Później w Mediolanie założył antykwariat i nazwał go „Warowland” – od nazwy rodzinnego Landwarowa.

Władysław poślubił księżniczkę Marię Krystynę Lubomirską. Jej bracia podarowali młodej parze ogiera i cztery klacze sprowadzone z Anglii, a w 1893 roku hrabina założyła w Landwarowie stadninę, która do 1900 roku rozrosła się do stu koni. W listopadzie 1903 roku sama poprowadziła konny rajd z Landwarowa do Warszawy. Władysław z kolei został wybrany wiceprezesem wileńskich wyścigów konnych.

W 1890 roku Władysław postanowił gruntownie przebudować pałac. Prace, nadzorowane przez belgijskiego architekta de Waegha we współpracy z Tadeuszem Rostworowskim, trwały do 1899 roku. Tak powstał neogotycki pałac z czerwonej cegły z sześciokondygnacyjną wieżą, który oglądamy dziś, otoczony parkiem zaprojektowanym przez Édouarda François André. Zimy rodzina spędzała w Warszawie.

Trzecie pokolenie: dzieci rozproszone przez wojny

Władysław i Maria Krystyna wychowali czworo dzieci: Zofię Różę, Stefana, Różę i Eugeniusza Stanisława. Najstarsza córka znów otrzymała imię Zofia – już trzecia Zofia z rzędu w tej rodzinie. Jako Zofia z Tyszkiewiczów Potocka spisała później obszerne wspomnienia rodzinne, z których pochodzi dziś wiele szczegółów codziennego życia w Landwarowie.

Czas trzeciego pokolenia był niespokojny. W czasie I wojny światowej pałac został zdewastowany, a duża kolekcja dzieł sztuki wywieziona do Rosji, gdzie zaginęła. W 1925 roku reforma rolna zmusiła rodzinę do sprzedaży części majątków. Władysław zmarł w Landwarowie w 1936 roku i został pochowany w miejscowym kościele. W 1939 roku epoka Tyszkiewiczów w Landwarowie dobiegła końca. W czasie II wojny światowej część członków rodziny była prześladowana, inni zginęli w obozach, pozostali wyemigrowali. Syn Władysława, Stefan, inżynier i wynalazca, zmarł w Londynie w 1976 roku.

Wzorce przekazywane z pokolenia na pokolenie

Gdy spojrzy się na te trzy pokolenia obok siebie, widać kilka powracających motywów. Pierwszy to konie. Bramę z czasów Józefa wieńczył posąg konia, Władysław był wiceprezesem wyścigów, Maria Krystyna założyła stadninę i konno dotarła do Warszawy. To, co dla jednego pokolenia było pasją, dla następnego stało się pracą i częścią tożsamości.

Drugi motyw to budowanie i przebudowywanie. Ojciec zbudował pałac, syn przebudował go od podstaw. Każde pokolenie chciało uczynić dom swoim, a mimo to budowało na tych samych fundamentach, nad tym samym jeziorem. Nawet daleko od domu, w Mediolanie, Władysław nazwał swój interes imieniem rodzinnego majątku.

Trzeci motyw to imiona i pamięć. Zofia – żona Józefa, Zofia – jego córka, Zofia – wnuczka, która po dziesięcioleciach spisała historię całej rodziny. To, co przekazujemy, nie zawsze jest przedmiotem czy ziemią. Czasem są to imiona, opowieści i obowiązek pamięci.

Podobne powtórzenia można znaleźć niemal w każdej rodzinie, tylko rzadko są tak widoczne jak w historii dworu. Razem z domem czy imieniem przekazuje się też rzeczy niewidoczne: jak w rodzinie mówi się o pieniądzach, jak reaguje się na konflikty, czy wolno okazywać słabość, co uchodzi za sukces. Często powtarzamy je, nawet tego nie zauważając. Jedne warto zachować, jak szacunek Tyszkiewiczów dla historii własnego domu. Inne, na przykład milczenie o bólu albo napięcie przejęte od rodziców, warto świadomie zatrzymać.

Ema Sakalauskaitė napisała o tym obszernie po angielsku: jak rozpoznać wzorce, które powtarzają się w waszej rodzinie z pokolenia na pokolenie, co mówi o nich nauka i co znaczy być osobą, która przerywa ten krąg:

ema.live · Ema Sakalauskaitė · po angielskuBreaking Generational Patterns: How to Break the CycleCo przekazują rodziny, co nauka mówi o traumie międzypokoleniowej i jak wybrać, co zachować.

Jak spojrzeć na historię własnej rodziny

Historię Tyszkiewiczów możemy dziś śledzić, ponieważ została zapisana: w dokumentach archiwalnych, na fotografiach, pocztówkach i we wspomnieniach Zofii z Tyszkiewiczów Potockiej. Historia większości rodzin przetrwa tylko w opowieściach, a każde pokolenie traci jej część. Dlatego warto zacząć od prostych kroków.

• Narysujcie trzy pokolenia. Zapiszcie dziadków, rodziców i siebie, a przy każdej osobie – gdzie mieszkała, czym się zajmowała, ile miała dzieci i jakie imiona się powtarzają.
• Zapytajcie najstarszych krewnych. Nie tylko o daty, ale też o to, jak w rodzinie mówiło się o pieniądzach, pracy, chorobach, rozwodach i wojnie. Często najważniejsze jest to, o czym dawniej milczano.
• Zaznaczcie powtórzenia. Zawody, przeprowadzki, wczesne straty, podobne losy małżeństw. Czasem wzorzec staje się widoczny dopiero wtedy, gdy zostanie zapisany na papierze.
• Zachowajcie to, co macie. Stare zdjęcia warto zeskanować i podpisać, kto na nich jest, dopóki jest jeszcze ktoś, kto pamięta.

Co pałac przypomina dzisiaj

Po Tyszkiewiczach pałac miał innych właścicieli i inne przeznaczenie. W czasach radzieckich działała w nim fabryka dywanów, później jej administracja, a od 1992 roku budynek przez długie lata stał pusty. W 2016 roku zaczął się nowy etap i pałac jest stopniowo restaurowany. Mimo to ślady dawnych pokoleń są widoczne do dziś: herby rodowe na fasadzie, parkowe ścieżki, brzeg jeziora, na który patrzyły wszystkie trzy pokolenia Tyszkiewiczów.

Historia dworu przypomina, że rodzina to nie tylko to, co otrzymaliśmy. To także to, co postanowimy zrobić z tym dziedzictwem. Tyszkiewiczowie chronili, budowali i spisywali. My możemy zrobić podobnie: rozpoznać, co odziedziczyliśmy, zachować to, co cenne, i odważnie zmienić to, co przeszkadza żyć.

Jeśli chcecie zobaczyć te miejsca na własne oczy, zapraszamy na zwiedzanie Dworu Landwarów: w około półtorej godziny zobaczycie sale pałacu, wieżę i park oraz usłyszycie więcej o rodzinie Tyszkiewiczów. Zwiedzanie można zamówić również po polsku.