Start › Przeszłość › Zachowane dokumenty: spojrzenie na czasy rozpaczy
Zachowane dokumenty: spojrzenie na czasy rozpaczy
P
Przeszłość
PRZESZŁOŚĆ · ... · ...

Zachowane dokumenty: spojrzenie na czasy rozpaczy

Posiadanie majątku ziemskiego przed 100–150 laty wiązało się z określonym statusem, ale jednocześnie nieuchronnie nakładało obowiązki – zwłaszcza finansowe. Dwór w Landwarowie nie był tu wyjątkiem: jego utrzymanie wymagało ogromnych nakładów i zmysłu finansowego. Z braku tego ostatniego hrabia Władysław Tyszkiewicz zatrudniał doświadczonych administratorów i zarządców dóbr. Niestety, splot okoliczności historycznych oraz nietrafione nominacje personalne doprowadziły do poważnych problemów dworu w Landwarowie. Świadczą o tym dokumenty zachowane w zbiorach Adama Miliusa.

Upadek dworu w Landwarowie rozpoczął się w latach I wojny światowej. W czasie działań zbrojnych zniszczeniu lub poważnemu uszkodzeniu uległ pałac, a także systemy kanalizacyjne, elektryczne i wodociągowe. W obawie przed kolejnym konfliktem hrabiostwo postanowiło nie inwestować w odbudowę rezydencji. Kolejny cios zadał traktat ryski z 1921 r., który podzielił dobra majątkowe między dwa państwa. Skutki wojny nie były jednak jedynym problemem. W tym czasie wyszło na jaw, że zarządca dóbr wileńskich, Paweł, przywłaszczał sobie zasoby majątku do celów prywatnych. Brak inwestycji w hodowlę zwierząt, zaniedbane rolnictwo i nielegalny wyrąb lasów stały się decydującymi czynnikami, które doprowadziły do upadku dworu.

Echa tych problemów można dostrzec w dokumencie z 1921 r., w którym wspomina się o wekslach i prośbie o udostępnienie planu majątku. W tamtym czasie plan dóbr był niezwykle ważnym dokumentem, dlatego najprawdopodobniej autor listu zwracał się bezpośrednio do właścicieli. Przypuszcza się, że po skandalicznym zwolnieniu i ucieczce zarządcy Pawła, nie powołano nowego administratora dóbr wileńskich – zapewne z obawy przed powtórką tego scenariusza. Plan mógł być potrzebny innemu wysoko postawionemu arystokracie, który dokonywał przeglądu ziem po traktacie ryskim. W tym samym czasie weksle stały się powszechną formą zakupów na raty. Ich liczba rosła, a możliwości wykupu malały.

Pożółkły list z 1921 r. z nagłówkiem młynów wodnych w Landwarowie i odręcznym tekstem w języku polskim
List napisany na blankiecie młynów wodnych w Landwarowie wspomina o wekslach i pilnej prośbie o zwrot planu majątku.

Landwarów, 1921 r.
Młyny wodne w Landwarowie
Poczta
Stacja LANDWARÓW

RACHUNKI BIEŻĄCE:
Bank Handlowy w Warszawie – Oddział w Wilnie
Bank Spółek Spółdzielczych – Oddział w Wilnie
Bank Związku Spółek Zarobkowych – Oddział w Wilnie
Wileński Prywatny Bank Handlowy

Szanowny Panie,
ponieważ nie mogę dziś osobiście przybyć do tutejszego dworu na zaproszenie, by się z nim pożegnać, uprzejmie proszę o podpisanie załączonych weksli i odesłanie ich przez posłańca.
Jednocześnie proszę o przekazanie posłańcowi planu majątku, którego pilnie potrzebuję.

Z głębokim ukłonem i
całując rączki Pani,
proszę dać znać, jeśli potrzebna jest dodatkowa pomoc!

Mimo to majątek funkcjonował jeszcze przez kilka lat, utrzymując podstawowy personel. Wszystko jednak uległo zmianie. W 1925 r. syn hrabiego Władysława, Eugeniusz, brał ślub. Nie było ani środków, ani odpowiednich pomieszczeń na tę uroczystość, dlatego wesele odbyło się w majątku spokrewnionego rodu Radziwiłłów. Sami Tyszkiewiczowie nie mieszkali już w pałacu – przenieśli się do budynków gospodarczych. Dawny luksus przeminął, lecz nie chcieli oni opuszczać ojczystych stron.

Za ostatni rok upadku dworu w Landwarowie uznaje się 1929. Zachowany z tego okresu dokument stanowi prośbę o pożyczenie 500 kilogramów paszy dla koni z sąsiedniego Grzegorzewa. Maria Krystyna Tyszkiewiczowa zawsze trzymała w Landwarowie konie. W maju, wraz z rozpoczęciem sezonu wypasu, taka ilość paszy wystarczyłaby jednemu koniowi na około miesiąc, jednak najprawdopodobniej w Landwarowie było ich więcej.

Pożółkły odręczny list z 1929 r. w języku polskim z pieczęciami dworskimi i podpisem
Pismo administracji dworskiej z prośbą o pożyczenie słomy na paszę dla koni świadczy o trudnej sytuacji gospodarstwa w ostatnich latach jego istnienia.

Pieczęć:
HRABINA
MARIA KRYSTYNA TYSZKIEWICZOWA
Landwarów, 27 maja 1929 r.

Szanowny Panie,

Powołując się na obietnicę daną niżej podpisanym, administracja dóbr hrabiny Marii Krystyny Tyszkiewiczowej uprzejmie prosi o pożyczenie okazicielowi obiecanego 1 wozu ± 30 pudów słomy na paszę dla koni do /nieczytelne/ zbiorów.
Z góry dziękując za Pańską uprzejmość,
Z poważaniem,

Pieczęć:
HRABINA
MARIA KRYSTYNA TYSZKIEWICZOWA
Wydano 27.05.1929 r.
Słoma: 30,5 puda.

Proszę dać znać, jeśli potrzebna jest dodatkowa pomoc!

Ostatecznie w tym samym roku hrabia Władysław wraz z żoną Marią Krystyną postanowili przenieść się do Warszawy. Ich syn Eugeniusz przeprowadził się do Landwarowa, choć nie jest jasne, czy spłacił zobowiązania finansowe Marii Krystyny. Będąc jednak bardziej przezornym od ojca, 17 lipca 1929 r. Eugeniusz nabył za 18 500 dolarów amerykańskich majątek w Karpiszkach o powierzchni 91,47 dziesięcin. Pozwoliło to pozostałej części dóbr landwarowskich przetrwać aż do wybuchu II wojny światowej.

Zachowane dokumenty świadczą o tym, że nawet w obliczu największych trudności życie w dworze w Landwarowie toczyło się dalej, a hrabiostwo nie chciało zwalniać swoich pracowników. Niemniej jednak po I wojnie światowej rodzina Tyszkiewiczów żyła ponad stan i utrzymywała się jedynie dzięki pomocy sąsiednich majątków.

UDOSTĘPNIJ