Hrabia Józef Tyszkiewicz (1835–1891) był wybitnym i zamożnym dziewiętnastowiecznym ziemianinem na Litwie. Po śmierci ojca odziedziczył majątek Izabelin w powiecie oszmiańskim oraz dobra w Połądze na Żmudzi. Po ukończeniu szkoły wojskowej i uzyskaniu szlifów oficerskich w armii Imperium Rosyjskiego, otrzymał przydział do 1. Sumskiego Pułku Huzarów w Wilnie. Hrabia Józef aktywnie wspierał nowinki technologiczne i wynalazki, a także sam inicjował przedsięwzięcia przemysłowe i biznesowe.

Oficer, ziemianin i głowa rodziny

Choć najczęściej pamięta się go jako budowniczego słynnego molo w Połądze, na swoim koncie miał wiele innych osiągnięć, o których – zdaniem Juliusa Kanarskasa, historyka, archeologa i wicedyrektora ds. muzealnictwa w Muzeum w Kretyndze – niesłusznie zapominamy. Kanarskas zaprasza czytelników do zagłębienia się w życiorys hrabiego – tak bogaty, że w jego przekonaniu stanowiłby doskonały materiał na powieść.

Hrabia Józef był człowiekiem stanowczym i obdarzonym silną wolą, który w dążeniu do celu potrafił pokonać najtrudniejsze przeszkody. Miał słabość do kobiecych wdzięków i stanowczo wymagał, by zatrudniane nianie wyróżniały się urodą. Ożenił się z Zofią – najmłodszą córką Aleksandra Horwatta, szlachcica węgierskiego pochodzenia osiadłego w Wielkim Księstwie Litewskim. Para doczekała się dwanaściorga dzieci, z których wieku dorosłego dożyło pięciu synów i trzy córki.

Wychowanie i edukacja dzieci

Ogromną wagę przywiązywano do wychowania i wykształcenia potomstwa. Synowie od najmłodszych lat kształcili się w petersburskim Korpusie Paziów, a następnie w szkołach wojskowych, widując się z rodzicami i krewnymi jedynie podczas Wielkanocy, Bożego Narodzenia oraz letnich wakacji. Hrabina Zofia, wybierając nauczycieli, najwyżej ceniła inteligencję, wykształcenie i umiejętności komunikacyjne, podczas gdy hrabia bezwzględnie wymagał, by guwernantka była również piękna.

Powstanie styczniowe i dwór w Kretyndze

Wybuch powstania styczniowego w 1863 roku sprawił, że hrabia Józef, oficer armii carskiej, musiał skierować swoją błyskotliwą karierę na inne tory. Choć sam nie wziął udziału w walkach, przekazał znaczną sumę pieniędzy na uzbrojenie powstańców. Gdy rozpoczęły się niepokoje, hrabia postanowił zrezygnować z funkcji adiutanta i wraz z żoną wyjechał na kilka lat do Paryża.

Po powrocie do ojczyzny odnalazł spokój w kretyngskim majątku. Historyk J. Kanarskas opisuje hrabiego Józefa jako człowieka, który w drodze do celu potrafił pokonać wszelkie przeciwności. Nie chciał on jednak rozlewu młodej krwi i nie popierał zbrojnych zrywów. Kiedy po uwłaszczeniu chłopów wybuchły bunty niezadowolonych włościan, hrabia wraz ze swoją świtą rozpędził chłopów hrabiny Elwiry Zamoyskiej, którzy zbuntowali się na rynku w Iwiu. Z tego powodu krewni i przyjaciele sympatyzujący z powstaniem potępili jego postawę.

Dzięki staraniom hrabiów Tyszkiewiczów Połąga stała się słynnym kurortem

Hrabia Józef dostrzegł w Połądze ogromny potencjał uzdrowiskowy i zaczął ją konsekwentnie rozwijać. Zbudował hotel, kasyno oraz teatr, co przyciągnęło zamożnych gości z różnych zakątków Europy. Jednak za jego najważniejszy wkład w rozwój Połągi uważa się budowę słynnego molo.

W tamtych czasach molo stanowiło nie lada osiągnięcie inżynieryjne. Hrabia Józef osobiście nadzorował projekt i przeznaczył na niego znaczne środki z własnej kieszeni. Dziś molo w Połądze uchodzi za jeden z najpiękniejszych i historycznie najważniejszych symboli miasta.

Mimo tak istotnego wkładu w rozwój Połągi, postać hrabiego Józefa Tyszkiewicza często pozostaje na marginesie litewskiej historii. Wicedyrektor ds. muzealnictwa w Muzeum w Kretyndze, Julius Kanarskas, uważa, że hrabia zasługuje na znacznie większe uznanie, i zachęca do bliższego poznania jego życia oraz dokonań.

„Hrabia Józef Tyszkiewicz był człowiekiem wyjątkowym, który w życiu osiągnął bardzo wiele. Aktywnie wspierał nowe technologie i wynalazki, zakładał przedsiębiorstwa przemysłowe. Był oddanym mężem i ojcem, niezwykle dbającym o wychowanie i edukację swoich dzieci. Cechowała go również stanowczość i silna wola, dzięki którym pokonywał wszelkie przeszkody w dążeniu do celu” – podkreśla Kanarskas.

Dziedzictwo hrabiego wciąż żyje w Połądze – kurorcie, który do dziś prężnie się rozwija. Odwiedzający nadal mogą podziwiać tutejsze molo oraz inne ślady świadczące o jego wizjonerstwie i determinacji. Z kolei dzięki historykom takim jak Julius Kanarskas, zasługi hrabiego Józefa Tyszkiewicza dla historii Litwy wreszcie zyskują należną im uwagę.

Entuzjasta nowych technologii

Hrabia Tyszkiewicz był gorącym orędownikiem innowacji – nieustannie pragnął testować najnowsze odkrycia naukowe. Z entuzjazmem podchodził do postępu technologicznego i wszelkich wynalazków, które mogły przynieść korzyści w jego majątkach. Oto kilka najważniejszych przykładów jego pionierskich działań:

Stacja telegraficzna

W 1878 roku, na mocy porozumienia z Ministerstwem Poczty i Telegrafów Imperium Rosyjskiego, otworzył w pałacu w Kretyndze stację telegraficzną. Zapewnił nawet urzędnikowi mieszkanie i opłacał jego pensję.

Gramofon i radio

Hrabia Tyszkiewicz z ogromną radością przyjął zakup pierwszego gramofonu i radia. Jego córka, Helena Klotylda Ostrowska, z sentymentem wspominała fascynację ojca tymi nowinkami.

Pojazd silnikowy

Dowiedziawszy się z prasy o wynalezionym przez G. Daimlera pojeździe silnikowym, hrabia wysłał swoją córkę Marię do Monachium, by obejrzała wynalazek i oceniła, czy warto go kupić. Córka doniosła jednak telegraficznie, że dla schorowanego ojca maszyna ta będzie nieodpowiednia ze względu na hałas i silne wstrząsy podczas jazdy. Bliscy ostatecznie przekonali hrabiego do porzucenia myśli o zakupie jednego z pierwszych samochodów.

Linia telefoniczna

W 1882 roku poprowadzono pierwszą na Litwie linię telefoniczną do kancelarii dworskiej i gabinetu hrabiego, łącząc Kretyngę z majątkami książąt Michała i Bogdana Ogińskich w Płungianach i Rétowie. W późniejszym czasie dwór zyskał połączenie telefoniczne ze wszystkimi swoimi folwarkami.

Elektrownia

W 1878 roku hrabia Józef Tyszkiewicz uruchomił pierwszą na Litwie elektrownię. Została ona założona w majątku w Kretyndze, w przebudowanym budynku młyna wodnego. Według danych Muzeum w Kretyndze, elektrownia powstała nieco później – w 1883 roku – a jej instalacją zajął się obywatel Niemiec nazwiskiem Huber, który na mocy umowy otrzymał za wykonane prace 8 548 marek niemieckich. Urządzenia napędzała turbina wodna, a w okresach suszy i zimą – maszyna parowa.

Oświetlenie elektryczne

Początkowo prąd dostarczano wyłącznie do Ogrodu Zimowego. Hrabianka Helena Klotylda Tyszkiewiczówna wspominała, że „wieczorami ogród zimowy oświetlały elektryczne lampy łukowe, co w tamtych czasach było zjawiskiem niezwykłym. Było to prawdopodobnie pierwsze światło elektryczne w państwie rosyjskim”. Z czasem energię z elektrowni zaczęto wykorzystywać również do oświetlania pałacu. Ponieważ nie znano wówczas włączników światła, w momencie zatrzymania turbin w elektrowni wszystkie lampy gasły jednocześnie.

Dziedzictwo i zachowanie pamięci

Spuścizna

W chwili śmierci w 1891 roku, w wieku 60 lat, hrabia Tyszkiewicz posiadał 27 majątków ziemskich o łącznej powierzchni 437 tysięcy hektarów. Cierpiał na choroby serca i płuc, a przez ostatnie 10 lat życia nie mógł już samodzielnie chodzić. Po jego śmierci rodzina podzieliła majątek, a rezydencję w Kretyndze odziedziczył najstarszy syn, Aleksander.

Pielęgnowanie pamięci

Dziś w dawnym dworze, o który tak dbał hrabia Tyszkiewicz, mieści się Muzeum w Kretyndze. Ekspozycje przybliżają historię rodu Tyszkiewiczów, a dzięki staraniom dyrekcji muzeum pałac, park oraz inne zabudowania odzyskały swój dawny blask.

Hrabia Józef Tyszkiewicz był pionierem innowacji technologicznych na Litwie. Jego dziedzictwo i wkład w rozwój kraju są do dziś pamiętane i doceniane.

Ostatnie lata i śmierć

Pasjonował się nowymi odkryciami naukowymi i z zapałem je testował. Hrabia z entuzjazmem przyjmował nowinki technologiczne i osiągnięcia nauki, które mogły przynieść pożytek w jego dobrach. Niestety, ostatnie lata jego życia położyły się cieniem na skutek pogarszającego się stanu zdrowia. Jak zauważa historyk J. Kanarskas, przez ostatnią dekadę Józef Tyszkiewicz zmagał się z ciężkimi chorobami serca i płuc, tracąc zdolność chodzenia.

Zmarł 7 czerwca 1891 roku po nieudanej operacji w Kretyndze, a pochowano go w Połądze. W chwili śmierci hrabia Józef był właścicielem 27 majątków i 437 000 hektarów ziemi. Do zabalsamowania ciała zaproszono profesora medycyny z Uniwersytetu w Królewcu, który przygotował zwłoki do uroczystości pożegnalnych. Ciało złożono w sarkofagu. Wykonano go z blachy cynkowej pokrytej cyną, z podwójnym dnem i wiekiem, zamykanym na dwa zamki, ozdobionym neoklasycystycznymi ornamentami i wyposażonym w funkcjonalne detale.

Pogrzeb

Hrabina Zofia włożyła w dłonie zmarłego srebrny krzyżyk, wykonany przez jubilera Bayera. Sarkofag ze szczątkami przewieziono do Kretyngi 31 maja. Karawan, wynajęty w Kłajpedzie, ciągnęły cztery konie w czarnych kropierzach, a po bokach maszerowało czterech ubranych na czarno mężczyzn z pochodniami. Za trumną podążał ulubiony wierzchowiec hrabiego, członkowie rodziny oraz krewni. Hrabia spoczywał w trumnie ubrany w galowy mundur pułkownika, a na wieku złożono jego czapkę mundurową i szablę.

Podział majątku rodzinnego

• Po podziale majątku rodzinnego rezydencję w Kretyndze odziedziczył najstarszy syn, Aleksander.
• Władysław – kolekcjoner i założyciel Wileńskiego Towarzystwa Muzeum Nauki i Sztuki – odziedziczył dwór w Landwarowie.
• Trzeci syn, Antoni, przejął fabryki, młyny i warsztaty w Wilnie, a także majątek w Kojranach.
• Czwarty syn, Józef, w odziedziczonym majątku w Zatroczu wzniósł nowy pałac z parkiem, ustanowił ordynację i zapoczątkował III (zatrocką) linię hrabiów Tyszkiewiczów.
• Najmłodszy syn, Feliks Wincenty, wybudował w Połądze nowy dwór z pałacem i parkiem oraz zainwestował ogromne środki w rozwój infrastruktury uzdrowiskowej.

Pamięć w Kretyndze

Pamięć o hrabim Józefie Tyszkiewiczu jest wciąż żywa w Kretyndze. Dziś w pielęgnowanym przez niego zespole dworskim mieści się Muzeum w Kretyndze, którego ekspozycje przypominają o historii rodu Tyszkiewiczów. Dzięki staraniom dyrekcji muzeum oraz wsparciu z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej i rządu Litwy, odrestaurowano pałac, park oraz inne zabudowania: dom rządcy, wozownię, budynek młyna-elektrowni oraz wielką szklarnię. Historyk dodaje, że w tym roku dobiega końca renowacja kaplicy-mauzoleum rodziny Tyszkiewiczów, a odnowione sarkofagi hrabiego Józefa Tyszkiewicza i jego żony Zofii Tyszkiewiczowej wkrótce powrócą do krypty.